На 4 септември 1972 година Марк Шпиц влезе во базенот во Минхен со шест златни олимписки медали освоени за само една недела. До тој момент веќе беше направил нешто извонредно. Но последната дисциплина можеше да го претвори извонредното во рекорд што ќе изгледа недостижен со децении.
Пред него беше финалето на машката штафета 4 × 100 метри мешано. Американскиот тим беше голем фаворит, Шпиц требаше да ја плива третата делница – пеперутка – а победа ќе значеше негово седмо злато на едни Олимписки игри.
Американците победија со време од 3:48,16 минути и поставија нов светски рекорд. За Шпиц тоа беше седмо злато. И седми светски рекорд во седумте дисциплини во кои освоил златен медал.
Официјалната база на World Aquatics ја бележи штафетата од 4 септември како последниот од седумте златни медали што Шпиц ги освои во Минхен. До тој момент ниту еден спортист немаше освоено седум златни медали на едни Олимписки игри.
Последната трка не започна според американскиот план
Од денешна перспектива лесно е последното злато да изгледа како формалност. Соединетите Држави имаа исклучително силна пливачка репрезентација, а Шпиц веќе доминираше во базенот. Но самата штафета започна многу поинтересно.
Првата дисциплина беше грбно, а за Источна Германија пливаше Роланд Матес, најдобриот грбен пливач на своето време. Тој ја заврши својата делница за 56,30 секунди, израмнувајќи го светскиот рекорд на 100 метри грбно и создавајќи предност од 1,67 секунди пред Американецот Мајк Стам.
На втората делница Том Брус во градно успеа да ја врати американската штафета. Кога Шпиц скокна во водата за пеперутката, САД имаа предност од само 0,13 секунди пред Источна Германија.
Тогаш трката се скрши.
Шпиц ја исплива својата стотка за 54,28 секунди, додека Хартмут Флекнер за Источна Германија пливаше 56,36. Пред последната измена американската предност веќе беше повеќе од две секунди. Џери Хајденрајх ја заврши последната делница во слободен стил и Американците стигнаа до целта со 3:48,16, речиси четири секунди пред Источна Германија.
Деталниот запис на Olympedia за финалето од 4 септември ги покажува сите делници: Мајк Стам, Том Брус, Марк Шпиц и Џери Хајденрајх ја поставиле новата светска граница и го освоиле последното пливачко злато на Олимписките игри во Минхен.
Седум злата за осум дена
Рекордот не бил создаден во една вечер. Шпиц го започнал својот неверојатен олимписки поход на 28 август, кога прво победил на 200 метри пеперутка со светски рекорд од 2:00,70. Само околу 40 минути подоцна повторно бил во вода како последен пливач во американската штафета 4 × 100 метри слободно. САД победиле со 3:26,42 – уште еден светски рекорд.
Следниот ден, на 29 август, Шпиц ги освоил 200 метри слободно со 1:52,78. На 31 август следувале две нови злата: 100 метри пеперутка за 54,27 секунди и штафетата 4 × 200 метри слободно со светски рекорд од 7:35,78.
На 3 септември дошла шестата победа – 100 метри слободно за 51,22 секунди. А на 4 септември штафетата 4 × 100 мешано ја затворила серијата.
World Aquatics ги бележи резултатите и датумите од Минхен, а олимписките архиви го сумираат подвигот едноставно: четири индивидуални злата, три штафетни злата и светски рекорд при секоја од седумте победи.
Важно е токму така да се формулира резултатот. Кај штафетите светскиот рекорд му припаѓа на целиот тим, не лично само на Шпиц. Но факт е дека секоја од седумте дисциплини во кои тој освоил злато завршила со нов светски рекорд.
Четири години порано приказната изгледаше сосема поинаку
Уште поинтересен е контрастот со Олимписките игри во Мексико Сити во 1968 година. Тогаш 18-годишниот Шпиц пристигнал со огромни очекувања. Пред Игрите се зборувало дека би можел да освои пет или дури шест златни медали.
Наместо тоа, освоил две злата – и двете во штафети – сребро на 100 метри пеперутка и бронза на 100 метри слободно. За речиси секој друг пливач четири олимписки медали би биле фантастичен резултат. За Шпиц, по сите најави, биле доживеани како разочарување.
Американската Олимписка и Параолимписка куќа на славните потсетува дека токму неисполнетите очекувања од 1968 година станале важна позадина на она што се случило четири години подоцна.
Во меѓувреме Шпиц студирал и тренирал на Indiana University под водство на легендарниот тренер Џејмс „Док“ Каунсилман. До Минхен веќе бил светски рекордер и многу поискусен пливач. На 22 години не дојде само како голем талент, туку како човек кој знаеше точно што не успеал да направи четири години претходно.
Најризичната трка можеби била шестото, а не седмото злато
Интересно е што самиот Шпиц подоцна зборувал дека една од најнеизвесните дисциплини не била последната штафета, туку 100 метри слободно на 3 септември.
Американецот Џери Хајденрајх бил сериозен противник, а во квалификациите и полуфиналето Шпиц не бил најбрз. Според хронологијата на Olympedia за трката, дури се разгледувала можноста тој да не настапи во финалето и со тоа да не го ризикува совршениот биланс што веќе го имал.
Но Шпиц стартувал.
Во финалето тргнал агресивно, направил предност во првите 50 метри и успеал да го задржи Хајденрајх до крајот. Победил со 51,22, а неговиот сонародник бил втор со 51,65. Владимир Буре од Советскиот Сојуз го освоил бронзениот медал.
Така шестото злато всушност го отворило патот кон седмото. Следниот ден Американците биле толку силни фаворити во мешаната штафета што најголемата опасност се сметала за грешка при измена или предвремен старт, а не за чиста пливачка брзина.
Сè го направил без очила за пливање
Фотографиите на Шпиц од Минхен денес изгледаат необично и поради еден детал што современиот пливач речиси не може да го замисли – тој настапувал без очила за пливање.
Очила веќе постоеле и некои пливачи ги користеле на тренинг, но сè уште не биле стандардна опрема во олимписките натпревари. Шпиц се натпреварувал со препознатливите мустаќи, без капа и без очила, во време кога спортската технологија била далеку од денешните костими, подводни анализи и прецизна биомеханика.
World Aquatics во својата ретроспектива за неговите „седум од седум“ забележува токму колку необично неговиот изглед делува на денешниот гледач – особено фактот што еден од најдобрите пливачи во историјата освојувал олимписки злата практично со незаштитени очи во хлорирана вода.
На 22 години, по најголемиот резултат во кариерата, престанал да се натпреварува
Можеби најнеобичниот дел од целата приказна е она што следувало. По Минхен Шпиц не се подготвувал за уште една Олимпијада и не тргнал во лов по десет или петнаесет олимписки злата.
Се повлекол од натпреварувачкото пливање на 22 години.
Во времето пред модерниот професионален олимписки спорт економската логика била сосема поинаква. Олимписките правила за аматеризам ограничувале колку спортистите можат директно да заработуваат од својата спортска кариера, а Шпиц по Минхен брзо станал рекламно и медиумски препознатлива личност.
Така седмото злато од 4 септември станало не само последното злато во Минхен, туку и последната олимписка трка во неговата главна натпреварувачка кариера. Децении подоцна направил обид за враќање со идеја да се квалификува за Барселона 1992, но тогаш веќе бил во четириесеттите и не успеал да стигне до олимпискиот тим.
Следното утро спортската приказна на Минхен беше засенета од трагедија
Има и неизбежен историски контекст што ја прави датата 4 септември уште потешка за одвојување од остатокот од Олимписките игри во Минхен. Финалето во мешаната штафета било последниот пливачки натпревар и се одржало вечерта на 4 септември.
Во раните утрински часови на 5 септември започнал терористичкиот напад врз израелскиот олимписки тим, кој завршил со смртта на 11 израелски спортисти и членови на делегацијата, еден германски полицаец и петмина од напаѓачите.
Затоа олимписката историја на Минхен 1972 останува поделена меѓу извонредни спортски достигнувања и трагедија што ги засени Игрите. Историските архиви на Меѓународниот олимписки комитет го издвојуваат Шпиц како спортскиот херој на Игрите, но истовремено ја документираат драматичната промена на атмосферата само неколку часа по завршувањето на пливачката програма.
Рекордот изгледаше недостижен цели 36 години
Седумте злата на Шпиц станаа една од оние олимписки бројки што со текот на времето почнуваат да изгледаат речиси недопирливо. Пливањето нуди повеќе можности за медали од повеќето спортови, но за ваков резултат е потребно еден натпреварувач истовремено да биде светска класа во повеќе дисциплини, да биде дел од доминантни штафети и да ја одржи формата низ целата олимписка програма.
Рекордот опстана 36 години.
Дури во Пекинг во 2008 година Мајкл Фелпс стигна до осум златни медали на едни Игри. И неговото осмо злато, интересно, дојде во истата дисциплина со која Шпиц го затворил својот рекорд – 4 × 100 метри мешано. Американската штафета победи на 17 август 2008 година, а Фелпс со тоа официјално ја надмина границата од седум.
World Aquatics го наведува Пекинг 2008 како моментот кога Фелпс го надмина рекордот на Шпиц, додека неговата официјална евиденција покажува осум златни медали во осум дисциплини на тие Игри.
Разликата е интересна и од друга причина. Сите седум победи на Шпиц во 1972 година биле со светски рекорд. Фелпс во Пекинг поставил седум светски и еден олимписки рекорд во своите осум победнички дисциплини. И двајцата создадоа олимписки резултати што тешко можат да се проценат само според бројот на медали.
Зошто подвигот на Шпиц и денес останува посебен?
Мајкл Фелпс ја помести бројката од седум на осум, а подоцна кариерата ја заврши со неверојатни 23 олимписки златни медали. Тоа, сепак, не го претвори резултатот на Шпиц во обична фуснота.
Во Минхен тој победил и на 100 и на 200 метри слободно, и на 100 и на 200 метри пеперутка. Значи не станувало збор за еден специјалист кој благодарение на штафетите собрал голем број медали. Тој бил најдобар во светот во две различни техники и на две различни растојанија, а потоа бил клучен член на три американски штафети.
Седум пати се појавил во олимписко финале во кое требало да освои злато. Седум пати победил. И седум пати семафорот покажал дека светскиот рекорд повеќе не важи.
На 4 септември 1972 година последниот допир на американската штафета не бил само крај на уште една пливачка трка.
Бил крај на осум дена во кои еден 22-годишен пливач поставил олимписки стандард што следните 36 години никој не успеал да го надмине.
