На 2 јуни историјата не зборува со еден глас. Еден дел од неа доаѓа од стар Рим, од градот што мислел дека е вечен. Друг дел одекнува преку безжичен сигнал, преку круна пред телевизиски камери, преку гласачка кутија во повоена Италија и преку роботско летало што тивко се спушта на Месечината.

Овој датум е добар потсетник дека пресвртите не секогаш личат на пресврти додека се случуваат. Некогаш се гледаат како војска пред градски ѕидини, некогаш како патентна пријава, некогаш како церемонија, а некогаш како технички успех што подоцна ќе го отвори патот кон човечки чекор на друго небесно тело.

455 – Вандалите го ограбуваат Рим

На 2 јуни 455 година Вандалите, предводени од кралот Гејзерих, влегле во Рим. Според Encyclopaedia Britannica, Вандалите го зазеле Рим во 455 година и две недели систематски го ограбувале градот, носејќи со себе вредни уметнички дела и богатства.

Тоа не било само уште едно воено разурнување. Рим, иако веќе ослабен, сè уште бил симбол на моќ, закон, империјална меморија и цивилизациска самоувереност. Нападот на Вандалите го продолжил психолошкото уривање на Западното Римско Царство. Оттука и зборот „вандализам“ подоцна ќе стане синоним за намерно уништување, за оној мрачен момент кога победата не се задоволува само со пораз на противникот, туку посегнува и по неговата меморија.

1896 – Маркони го патентира безжичниот сигнал

На 2 јуни 1896 година Гуљелмо Маркони ја поднел својата патентна пријава за систем на безжична телеграфија. Во записот за патентот GB189612039A стои дека пријавата и датумот на поднесување се 2 јуни 1896 година, а како пронаоѓач е наведен Маркони.

На прв поглед, тоа е технички датум. Во суштина, тоа е еден од моментите кога светот почнува да се ослободува од жицата. Музејот за историја на науката во Оксфорд бележи дека на 2 јуни 1896 година Маркони поднел целосна спецификација за првиот практичен систем на безжична телеграфија, а до крајот на годината досегот на комуникацијата бил проширен на девет милји.

Од тој момент натаму, комуникацијата повеќе не е само кабел, станица и физичка линија. Таа станува воздух, бран, сигнал, порака што патува невидливо. Радиото, бродските сигнали, спасувачките повици, воените комуникации, а подоцна и целата модерна медиумска цивилизација, имаат дел од својата предисторија во тој датум. За Panoptikum, кој и самиот носи силна радио-меморија, овој настан природно се надоврзува на феноменот „Паноптикум“ како приказна за етерот, мислата и јавниот збор.

1946 – Италија избира република

На 2 јуни 1946 година Италијанците на референдум гласале монархијата да биде заменета со република. Britannica наведува дека по Втората светска војна, токму на 2 јуни 1946 година, Италијанците се изјасниле за замена на монархијата со републиканско уредување, по што била изработена нова уставна рамка.

Овој датум е повеќе од италијанска државна промена. Тој е симбол на Европа што по фашизмот, војната и моралниот колапс морала повторно да се измислува. Италија не ја менувала само формата на власта, туку и односот кон сопствената блиска историја. На тој начин 2 јуни станал ден на политичко расчистување: крај на една династичка епоха и почеток на републиканска самосвест.

Во поширока смисла, тоа е и еден од оние европски моменти кога гласачката кутија станува алатка за историска корекција. По војната, институциите не можеле само да продолжат како ништо да не се случило. Требало да се избере нова основа. Италија ја избрала републиката.

1953 – крунисувањето на Елизабета II и телевизискиот век

На 2 јуни 1953 година Елизабета II била формално крунисана за кралица на Обединетото Кралство во Вестминстерската опатија. Britannica го бележи овој настан како главен историски настан за 2 јуни, а HISTORY нагласува дека стотици милиони луѓе за првпат ја следеле церемонијата преку телевизија.

Тука не е важна само круната. Важен е екранот. Крунисувањето на Елизабета II беше стар обред влезен во нов медиум. Монархијата, која со векови се потпирала на ритуал, симбол и дистанца, одеднаш станала масовно гледана слика во дневните соби. Тоа е момент кога телевизијата покажала дека може да ја претвори традицијата во глобален настан.

Со тоа 2 јуни 1953 година стои на границата меѓу две епохи: старата церемонијална власт и новата медиумска јавност. Од тој ден натаму, политиката, монархијата, славата и јавниот живот сè повеќе ќе зависат од тоа како изгледаат на екран.

1966 – „Surveyor 1“ меко слетува на Месечината

На 2 јуни 1966 година американското летало „Surveyor 1“ меко слетало на Месечината. NASA Jet Propulsion Laboratory го опишува ова слетување како прво контролирано човечко спуштање на Месечината и роботски претходник на мисиите „Аполо“.

Тоа не бил спектакл како првиот човечки чекор на Месечината три години подоцна. Не постоела истата телевизиска митологија, ниту истата реченица што ќе ја памети човештвото. Сепак, без такви тивки, технички победи, големите историски слики не би биле можни. „Surveyor 1“ ја проверил површината, можноста за слетување и довербата дека Месечината не е само далечна светлина, туку место до кое може да се стигне.

Затоа овој настан природно се поврзува со современите теми за враќањето кон Месечината. Panoptikum веќе пишуваше за Artemis II и новата лунарна епоха, како потсетување дека вселената никогаш не е само технологија, туку и огледало на човековата амбиција.

1979 – папата Јован Павле II се враќа во Полска

На 2 јуни 1979 година папата Јован Павле II ја започнал својата историска посета на Полска, прва посета на еден папа на комунистичка земја. Овој настан не бил обичен верски протокол, туку длабок политички и духовен потрес во Источна Европа. Папата не носел оружје, не предводел партија и не издавал наредби, но неговото присуство имало сила на јавна охрабрувачка реч.

Во Полска, под комунистички систем, милиони луѓе го доживеале неговото доаѓање како потврда дека идентитетот не може целосно да се национализира, ниту верата да се затвори во приватност. Тоа патување подоцна ќе се толкува како еден од духовните и психолошките поттици што помогнале да се отвори патот кон „Солидарност“ и кон постепеното рушење на комунистичкиот монопол во Источна Европа.

2 јуни како датум на премини

Ако има заедничка линија меѓу овие настани, таа е преминот. Рим преминува од империјална самоувереност кон историско распаѓање. Маркони го премостува просторот без жица. Италија преминува од монархија во република. Крунисувањето на Елизабета II ја внесува старата круна во телевизиската ера. „Surveyor 1“ го преминува растојанието меѓу Земјата и Месечината. Полска во 1979 година почувствува дека и тишината може да почне да се крши.

Затоа 2 јуни не е само календарска белешка. Тој е датум во кој се гледа како светот ја менува својата форма: со падови, со сигнали, со избори, со слики и со чекори што најпрво ги прават машините, а потоа ги продолжуваат луѓето.