Композиторот како судбина, а не како професија

Рихард Вагнер е еден од оние уметници за кои е недоволно да се каже дека биле големи. Големината кај него не е само мера на талент, туку на последица. Тој не напиша само опери; тој создаде цел свет во кој музиката, митот, театарот, јазикот, сцената и идеологијата се вплетуваат во еден речиси опасен уметнички организам. Роден е во Лајпциг на 22. мај 1813. година, а починал во Венеција на 13. февруари 1883. година; меѓу тие два датума се протега живот што ја промени западната музика и ја остави Европа со восхит, нервоза и морална непријатност.

Вагнер не е композитор што се слуша лесно, ниту се прифаќа невино. Неговата музика бара трпение, простор, целосно предавање. Таа не е украс за вечерта, туку искуство што сака да го проголта слушателот. Во неа нема скромност. Има порив кон целина, кон мит, кон судбина, кон онаа темна точка во човекот каде желбата и пропаста често зборуваат со ист глас.

Операта како тотален свет

Пред Вагнер операта веќе имаше голема традиција, свои ѕвезди, свои правила и свои очекувања. По Вагнер таа веќе не можеше да биде истата уметност. Неговата идеја за музичка драма ја помести операта од прост збир на арии, хор и сценски ефекти кон органска целина во која секој мотив, секој гест и секоја боја на оркестарот носат драмско значење. Британика го врзува развојот на „музичката драма“ со неговото теориско дело „Опера и драма“ од 1850-1851 година.

Тука е Вагнеровата револуција: музиката повеќе не ја придружува драмата, туку ја мисли. Оркестарот не е зад сцената како звучна сенка, туку како внатрешен ум на делото. Тој знае што ликовите премолчуваат, памети што публиката можеби заборавила, навестува што допрва ќе се случи. Затоа кај Вагнер слушањето станува толкување. Мелодијата не е само убавина, туку знак.

Во „Летечкиот Холанѓанец“, „Танхојзер“, „Лоенгрин“, „Тристан и Изолда“, „Прстенот на Нибелунгот“ и „Парсифал“ се гледа истата опсесија: човекот е суштество растргнато меѓу копнежот за спасение и сопствената неможност да биде спасен. Овие дела не се само репертоарски столбови, туку лаборатории на европската душа.

„Тристан“ и мигот кога хармонијата почнува да се распаѓа

Можеби најсилната точка во Вагнеровата музичка модерност е „Тристан и Изолда“. Таму љубовта не е сентимент, туку болест на постоењето. Славниот почеток на операта, со својата напнатост што постојано бара разрешување и постојано го одложува, како да ја отвора вратата кон музиката на дваесеттиот век. Кај Вагнер желбата не се смирува; таа се шири, се прелева, ја одложува хармонијата, го мачи времето.

Токму затоа неговото влијание е толку огромно. Тој не им остави на следните композитори само техники, туку проблем: што да се прави по таква музика? Едни го продолжија неговиот пат, други бегаа од него, трети мораа да го урнат за да можат да дишат. Британика со право забележува дека подоцнежната историја на музиката произлегува од него или како продолжување на неговите откритија или како реакција против нив.

Бајројт: храм, театар и култ

Вагнер не сакаше само да пишува дела. Тој сакаше да изгради услови во кои тие ќе бидат слушнати како што тој замислувал. Бајројтскиот фестивал е резултат на таа амбиција: посебен простор, посебна акустика, посебна публика, посебен ритуал. Официјалната историја на фестивалот го врзува Бајројт со Вагнеровата замисла неговите големи дела да се изведуваат во средина создадена за нив.

Тука уметникот се претвора во институција. Бајројт не е обична сцена, туку продолжение на Вагнеровата волја. Во тоа има нешто фасцинантно и нешто вознемирувачко. Фасцинантно, затоа што ретко кој творец толку доследно ја спровел својата визија. Вознемирувачко, затоа што визијата понекогаш личи на затворен свет во кој авторот сака да ја контролира не само уметноста, туку и начинот на кој ќе ја примиме.

Генијот и неговата темна сенка

За Вагнер не може чесно да се пишува без да се спомене неговиот антисемитизам. Тоа не е споредна биографска фуснота што може да се одмине со непријатна тишина. Неговите антисемитски текстови, особено „Еврејството во музиката“, остануваат дел од неговото наследство и до денес ја комплицираат секоја сериозна средба со неговата уметност. Британика укажува дека постојат спротивставени толкувања: едни сметаат дека тие ставови не треба директно да се читаат како клуч за музиката, а други дека познавањето на неговиот антисемитизам е неопходно за разбирање на делото.

Оваа двојност не се решава со лесна пресуда. Уметноста не станува безвредна затоа што авторот бил морално проблематичен, но ни генијот не смее да служи како амнестија. Кај Вагнер прашањето е токму во тоа: како да се слуша музика што отвора длабоки човечки бездни кога знаеме дека нејзиниот автор носел и идеолошки бездни? Одговорот не е во забрана на слушањето, туку во одбивање да се слуша невино.

Зошто Вагнер сè уште нè вознемирува

Вагнер останува современ затоа што не ни дозволува удобност. Неговата музика е грандиозна, понекогаш прекрасна до болка, понекогаш пренапрегната, понекогаш опасно заведувачка. Таа верува дека уметноста може да биде свет, религија, мит и судбина. Денешниот човек, навикнат на фрагменти, брзи содржини и кратко внимание, во Вагнер се судира со една друга амбиција: уметноста да бара сè.

Токму затоа Вагнер не е само композитор од XIX век. Тој е прашање што сè уште трае. Дали убавината може да биде одвоена од идеологијата? Дали делото му припаѓа засекогаш на авторот или, откако ќе влезе во светот, станува поле на нови читања? Дали музиката спасува, заведува или само ја прави човечката противречност послушлива за слухот?

Рихард Вагнер не нуди мир. Неговото дело е премногу силно за да биде само музејско, а неговата сенка е премногу темна за да биде само музичка. Затоа и останува голем: не затоа што можеме лесно да му се восхитуваме, туку затоа што мораме постојано да се расправаме со него.