Изјавата на Еди Рама за Албанците од Македонија и Косово не е само остра реакција на еден протестен викенд во Тирана. Таа е политичка линија повлечена низ чувствителен балкански простор: кој има право да зборува во име на Албанија, кој се смета за дијаспора, а кој е политички субјект во сопствената држава.

Албанскиот премиер реагираше на учеството на Албанци од Македонија и Косово во протестите кои во Албанија се водат под симболот на „Фламинго револуцијата“. Во објава на Фејсбук, пренесена од повеќе медиуми, Рама порача дека Албанците од Македонија „не се дијаспора на Албанија на туѓа земја“, туку, заедно со Македонците, се државотворен народ во соседната држава. Истото го рече и за Албанците од Косово, нагласувајќи дека Косово има своја независна држава.

Политичка реченица со повеќе адреси

Во својот настап Рама не се задржа само на дефиницијата за дијаспора. Тој ги нападна оние што, според него, ги организираат и финансираат патувањата на демонстранти од Приштина и Тетово кон Тирана, нарекувајќи ги учесниците „слепи војници на политички карвани“. Најостриот дел од неговата порака беше прашањето дали некој што сака Албанците да бидат „во кавги и неред“ се радува кога гледа луѓе од Македонија и Косово како доаѓаат во Тирана за да ја урнат Владата на Албанија.

Тука изјавата станува поголема од дневната политика. Всушност, Рама се обидува да ја одвои албанската дијаспора од Албанците кои живеат како автохтона и политички организирана заедница во Македонија и како мнозински народ во Косово. Во тој дел неговата порака е прецизна: дијаспора се иселениците што живеат во странски земји, не Албанците кои во регионот имаат свои институционални, државни и политички рамки.

Но тонот со кој ја кажа таа разлика отвори нова расправа. Кога еден премиер ги именува демонстрантите од соседството како политички инструмент, тој не зборува само со нив. Тој зборува и со албанската јавност, со опозицијата, со Косово, со Албанците во Македонија и со европските набљудувачи кои веќе внимателно го следат спорот околу заштитените подрачја во Албанија.

Фламингата како знак на отпор

Протестите не почнаа како расправа за дијаспората. Тие избувнаа околу спорните туристички и градежни проекти на албанскиот брег, особено во чувствителниот простор околу Вјоса-Нарта и Зврнец, каде што се планира луксузен комплекс поврзан со Џаред Кушнер. Според Reuters, проектот се проценува на околу 1,4 милијарди евра и предизвика силни реакции поради близината до заштитено мочуриште, живеалиште на фламинга, фоки и морски желки.

Паноптикум веќе пишуваше за овој судир меѓу капиталот, државната визија и јавниот интерес во текстот „Фламингата против елитниот ресорт: Албанија пред еколошки и политички испит“. Во меѓувреме, локалниот еколошки отпор прерасна во пошироко движење против начинот на кој се носат големи развојни одлуки во Албанија. Симболот на фламингото стана многу повеќе од птица во заштитено подрачје: стана знак на отпор против чувството дека природата, брегот и јавниот простор може да се претворат во приватна географија.

Затоа и слоганот „Албанија не е на продажба“ одекнува посилно од еколошки протест. Тој ја отвора старата балканска дилема: дали развојот значи јавна корист или привилегија за мал круг луѓе со пристап до власт, земјиште и меѓународен капитал.

Европскиот притисок ја менува тежината на протестите

Случајот веќе не е само внатрешна албанска политичка криза. Европскиот парламент побара мораториум на нови дозволи и градежни интервенции во заштитените подрачја, додека не се усогласат спорните измени на албанскиот Закон за заштитени подрачја со европските стандарди за заштита на природата. Ова го потврдија и организации како BirdLife Europe, а темата ја следат и европските медиуми како дел од поширокиот контекст на пристапувањето на Албанија кон ЕУ.

Токму тука се чита и нервозата на Рама. Албанија во последните месеци настојува да се претстави како држава што брзо се движи кон Европската унија, за што Паноптикум пишуваше во анализата за албанските преговори со ЕУ. Но европскиот пат не се мери само со дипломатски конференции и отворени кластери. Се мери и со тоа како државата се однесува кога капиталот ќе влезе во заштитено подрачје, кога граѓаните ќе излезат на улица и кога критиката ќе добие регионална поддршка.

Во таа смисла, „Фламинго револуцијата“ повеќе не е локална еколошка епизода. Таа станува тест за владеење на правото, за јавен интерес и за европската зрелост на албанските институции.

Македонскиот агол: државотворност, идентитет и политичка употреба

За Македонија најважниот дел од изјавата на Рама е неговото јавно признавање дека Албанците во Македонија не се албанска дијаспора, туку државотворен народ во својата земја. Тоа е политички значајна формулација затоа што ја поместува темата од етничка романтика кон институционална реалност.

Сепак, формулацијата има и друга страна. Кога се изговара во контекст на протест што го загрозува политичкиот комодитет на премиерот во Тирана, таа добива одбранбена функција. Рама не ја употреби само за да ја почитува позицијата на Албанците во Македонија, туку и за да ги оддалечи од албанската внатрешна криза. Таа двојност е суштината на оваа приказна.

Балканот добро знае дека идентитетот често се повикува кога треба да се мобилизира, а се дисциплинира кога ќе стане политички непредвидлив. Токму затоа оваа изјава треба да се чита внимателно: како признание, како укор и како обид да се затвори една регионална врата низ која протестот веќе влегол.

Рама ја брани државата, демонстрантите го бранат брегот

Рама тврди дека проектот ќе се развива одговорно и дека ќе биде направена проценка на влијанието врз животната средина. Според The Guardian, тој продолжува да го брани Зврнец како дел од развојната визија на Албанија, додека демонстрантите го гледаат како симбол на заробена држава и распродаден јавен простор.

Во политичка смисла, тоа е класичен судир меѓу власта која ветува модернизација и граѓаните кои прашуваат кому му припаѓа земјата. На хартија луксузниот туризам може да изгледа како економска можност. На терен, ако се појави како ограда, приватно обезбедување и непроѕирна постапка, станува политички пожар.

Затоа реакцијата на Рама кон Албанците од Македонија и Косово не ја затвори темата. Напротив, ја прошири. Од прашање за фламинга, мочуриште и ресорт, протестот влезе во просторот на националната припадност, регионалната солидарност и правото на граѓаните да се мешаат кога веруваат дека се продава нешто што не ѝ припаѓа само на една влада.

Албанија денес не се соочува само со прашањето дали ќе изгради елитен туристички комплекс. Се соочува со прашањето дали развојот ќе биде договор меѓу власта и капиталот или јавен процес во кој природата, институциите и граѓаните имаат глас. А кога на тој глас ќе му се придружат луѓе од Тетово, Приштина или од европските градови, тогаш веќе не зборуваме за обична дијаспора, туку за балканска политика во движење.