Промислувањето не е исто што и мислењето. Мислата може да мине низ нас како вест, како сомнеж, како страв, како туѓа реченица што сме ја слушнале и несвесно ја повторуваме. Промислувањето почнува подоцна – кога ќе застанеме пред мислата и ќе ја прашаме: од каде доаѓаш, кому му служиш, што криеш, што откриваш?

Во време во кое сè бара брз одговор промислувањето изгледа речиси како непослушност. Светот нè притиска да реагираме веднаш: да лајкнеме, да осудиме, да избереме страна, да споделиме став пред да сме го разбрале прашањето. Брзината стана доблест, а сомнежот слабост. Но човекот кој не промислува не е само брз – тој е лесно управлив. Го носат туѓи реченици, туѓи стравови, туѓи бесови.

Да се мисли значи да се застане

Промислувањето бара застој. Не пасивност, туку внатрешно сопирање. Тоа е моментот кога човек не дозволува првиот впечаток да стане конечен суд. Во тој краток простор меѓу настанот и реакцијата се наоѓа нашата слобода. Таму се решава дали ќе бидеме само продолжение на околностите или свесни учесници во сопствениот живот.

Не е лесно да се промислува. Полесно е да се прифати готова формула, партиска реченица, семејна предрасуда, медиумски наслов, општествена мода. Промислувањето, напротив, бара напор да се види повеќе од едната страна на нештата. Не затоа што сите страни се еднакво точни, туку затоа што вистината ретко се открива на човек што брза да биде во право.

Промислувањето не е бегство од став

Често се мисли дека оној што промислува е неодлучен. Дека стои настрана, дека не сака да се изјасни, дека се крие зад сложеноста на светот. Но вистинското промислување не е бегство од став. Напротив, тоа е пат до став што вреди нешто. Ставот што не поминал низ сомнеж е само навика. Ставот што не се соочил со спротивен аргумент е само тврдење. Ставот што не знае зошто постои лесно се претвора во парола.

Промислувањето нè учи дека не секоја сигурност е мудрост. Некогаш најгласните луѓе се најмалку сигурни во себе, па затоа мораат постојано да викаат. Мудриот човек не молчи затоа што нема што да каже, туку затоа што знае дека зборот има тежина. А тежината на зборот доаѓа од времето поминато во размислување.

Човекот против готовите одговори

Нашето време произведува готови одговори со индустриска брзина. За секоја дилема постои коментар. За секој настан постои толкување. За секоја болка постои совет. Но готовиот одговор често не е одговор, туку начин да не се допре прашањето. Тој го затвора разговорот пред да почне.

Промислувањето е спротивното: тоа го отвора прашањето и тогаш кога сите сакаат да го затворат. Тоа не се задоволува со првата причина, со првата вина, со првиот непријател. Го гледа човекот зад позицијата, стравот зад агресијата, интересот зад моралната фраза, празнината зад големите зборови.

Затоа промислувањето има и морална димензија. Не е само интелектуална вежба, туку одговорност. Оној што промислува знае дека секоја изречена мисла може да повреди, да измами, да охрабри, да отвори или да затвори пат. Во јавниот живот, во семејството, во љубовта, во политиката, непромислениот збор често прави повеќе штета од намерното молчење.

Тишината во која се создава човекот

Промислувањето има потреба од тишина, но не нужно од тивка соба. Тоа може да се случи и среде град, во автобус, на работно место, во разговор, пред екран што конечно сме решиле да го изгаснеме. Тишината што му треба на човекот не е секогаш надворешна. Таа е внатрешна: способност да не дозволиме секој шум да стане наша мисла.

Во таа тишина човек почнува да се среќава со себе. Со своите убедувања, заблуди, стравови, слабости. Промислувањето понекогаш боли, затоа што ни покажува дека не сме биле толку праведни колку што сме мислеле, ниту толку независни колку што сме сакале да веруваме. Но тоа е добра болка. Таа не понижува, туку прочистува.

Зошто ни е потребно денес

Денес промислувањето е повеќе од лична доблест. Тоа е културна нужност. Општество без промислување станува лесен плен на пропаганда, сензација и колективна нервоза. Такво општество реагира, но не разбира. Се вознемирува, но не учи. Се дели, но не разговара.

Промислувањето не го спасува светот naеднаш. Но спасува нешто суштинско во човекот: способноста да не биде само ехо. Да не живее од позајмени реченици. Да не го заменува разбирањето со бес, ниту моралот со припадност. Во време кога секој може да зборува, најредок станува оној што знае да размисли пред да проговори.

Можеби токму таму почнува зрелоста: во мигот кога ќе сфатиме дека не мора веднаш да одговориме, не мора веднаш да судиме, не мора веднаш да победиме во расправата. Понекогаш е доволно да застанеме, да погледнеме подлабоко и да ја оставиме мислата да созрее.

Зашто човекот не се мери само според тоа што го мисли, туку и според тоа колку чесно стигнал до таа мисла.