Презимето на човекот најчесто го изговараме механички, како административен податок, како нешто што стои во личната карта, во матичната книга, во училишниот дневник, во наследството на семејството. Но презимето не е само додаток кон името. Тоа е мал архив. Во него има предок, занает, село, прекар, туѓа власт, црковна книга, миграција, понекогаш и обид еден народ да биде препознат, преименуван или избришан.

Кај Македонците, презимињата не се оформувале во мирна јазична лабораторија. Тие се формирале во векови на империи, црковни влијанија, туѓи администрации, селидби, градски чаршии, еснафи, народна усна традиција и политички притисоци. Затоа македонското презиме често е повеќе од лингвистички знак – тоа е сведоштво за историска издржливост.

Од лично име до семејна ознака

Во постарите периоди кај Македонците не било секогаш вообичаено човекот да има три имиња во денешната смисла: лично име, татково име и презиме. Историските документи покажуваат дека во турскиот период, особено до XIX век, третото име ретко се употребувало или воопшто го немало. Човекот најчесто бил бележан преку личното име и преку таткото: син на некого, човек од некој род, од некое село, од некој еснаф. Историчарот Александар Матковски во трудот „За историското потекло на македонските имиња и презимиња“ наведува дека во XV век се среќаваат форми од типот „Армен, син на Горјо“, „Пејо, син на Нове“, „Диме, син на Никола“, а во XVII и XVIII век веќе се јавуваат имиња и презимиња без наставка, како Боро Петко, Митре Јово, Стале Стојко, Раје Гроздан и други.

Тоа ни покажува дека презимето прво било практична потреба, а дури потоа идентитетски белег. Кога личното име повеќе не било доволно за разликување, се појавувала дополнителна определба: чиј си, од каде си, што работиш, каков си, по кого те знаат. Од таа потреба се раѓале презимињата.

Наставките -ски, -ов, -ев, -оски: јазикот како родослов

Денес голем дел од македонските презимиња се препознаваат по наставките -ски, -ов, -ев, како и по дијалектните облици -оски и -ески. Во стручната литература се забележува дека македонските презимиња најчесто произлегуваат од лични имиња или прекари, а се образуваат со овие наставки, но и од занаети, места, етничка припадност, телесни или психички особини. На тоа упатува и текстот на „Факултети.мк“, повикувајќи се на двотомниот „Речник на презимињата кај Македонците“ од Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“.

Наставката -ски често се доживува како најпрепознатлив македонски презименски белег, иако не е единствена. Матковски запишува дека кај Македонците има презимиња на -иќ, -ов, -ев, -ски, но и други наставки, а за западна Македонија, особено меѓу Мијаците, го издвојува суфиксот -ски како најтипичен македонски патронимиски суфикс, но не и единствен.

Токму тука темата станува посложена. Презимето не може да се чита само како граматика. Истата наставка може да се сретне кај повеќе словенски народи, но начинот на нејзината употреба, географската распространетост, локалната традиција и историскиот контекст создаваат посебна слика. Македонското презиме не е затворено во една наставка; тоа е мрежа од говори, родови, села, градови и документи.

Кузман Шапкарев и „украсувањето“ на презимињата

Во оваа приказна природно се појавува името на Кузман Атанасов Шапкарев – охридски учител, собирач, публицист, афирматор на македонските народни умотворби и еден од првите македонски учебникари. Роден е во Охрид на 1 февруари 1834 година, а починал во Софија на 18 март 1909 година. За него, Викиизвор го бележи токму како еден од најзначајните собирачи, публикатори и афирматори на македонската народна традиција.

Белешката на Стево Симски ја отвора темата од еден поинаков, жив агол. Според таа белешка, по контактите со преродбенските кругови и по патувањето со Константин Миладинов во Москва, Шапкарев почнал симболично да ги „украсува“ презимињата со наставката -ски. Во прераскажаната анегдота се вели дека кога му испраќал народни приказни на Караџиќ, во пропратното писмо објаснил дека на Волкашин Караџа му го „украсил“ презимето како Караџоски.

Оваа белешка е драгоцена како сведоштво за народното паметење и за чувството дека презимето не е само форма, туку и знак на припадност. Не мора секоја ваква анегдота да ја читаме како строго архивски факт за да ја разбереме нејзината смисла. Во неа има една важна културна порака: во XIX век, кога јазикот, училиштето, фолклорот и името стануваат дел од преродбенската борба, и презимето почнува да се чувствува како простор на самопрепознавање.

Црквите, матичните книги и политиката на запишувањето

Презимињата не се формирале само во семејството. Тие поминувале низ црковни, административни и политички филтри. Во Македонија, особено во градовите, но и во повеќе села, имало цркви и училишта под различни влијанија – егзархиски, патријаршиски, а низ времето и под други административни режими. Кој каде бил крстен, венчан, запишан, школуван или регистриран, често влијаело и врз формата на неговото презиме.

Затоа во различни делови на етногеографска Македонија се среќаваат наставки што на прв поглед изгледаат како јасен доказ за туѓа припадност: -иќ, -ов, -ев, -ос, -ски. Но токму тука треба да се биде внимателен. Наставката не е автоматска национална пресуда. Таа може да биде резултат на локален говор, семејна традиција, црковна администрација, државна политика или обична писарска навика. Матковски предупредува дека во минатото токму презимињата биле користени во туѓи политички толкувања: едни Македонците ги распоредувале според -иќ, други според -ов, трети според грчки облици на имиња.

Во таа смисла, белешката дека при повлекувањето од Македонија окупаторските власти ги однесувале матичните книги, крштениците и други артефакти „на чување“ отвора болна тема: архивот како простор на моќ. Кој ги има книгите, често мисли дека ја има и приказната. Но семејното паметење, усната традиција и локалната историја многупати преживуваат и кога документот е однесен, изгубен или преименуван.

Презиме од дедо, од занает, од село, од прекар

Пред презимето да се зацврсти како наследна ознака, многу македонски родови биле препознавани според дедото, прадедото, занаетот, местото или прекарот. Оттука и имиња што звучат како недовршени презимиња, но всушност носат постара логика: Методија Патче, Христо Узун, Кузман Шапкар. Во таквите форми има непосредност. Тие кажуваат кој бил човекот во очите на заедницата, а не само како го запишала администрацијата.

Подоцна, кога презимето се стабилизира, од лични имиња се создаваат форми како Стојков, Петков, Митрев, Атанасов, Илиев, а од нив и проширени облици како Стојковски, Петковски, Илиевски. Од занаети произлегуваат презимиња како Кујунџиски, Фурнаџиски, Поповски, Брашнарски; од места – Тиквешански, Лактински, Коњски; од прекари – цели една мала народна сатирична енциклопедија. Во интервју за „Нова Македонија“, лингвистичката логика на презимињата е објаснета преку четири прашања: чиј си, каков си, од каде си и со што се занимаваш.

Така презимето станува семејна шифра. Во него може да има дедо, село, професија, карактерна црта, мајтап, селидба, еснаф, па дури и некоја одамна заборавена случка што некогаш била доволно силна за да стане име на цел род.

Презимето како мал отпор против заборавот

Историјата на македонските презимиња не треба да се чита како едноставна приказна во која една наставка ја објаснува целата вистина. Напротив, токму разновидноста е доказ за историската длабочина. Македонците живееле на простор на допири, притисоци и премини. Низ тие премини минувале и нивните имиња.

Но нешто останало. Останала потребата човекот да знае чиј е, од каде доаѓа, кој му бил дедо, како го викале родот, кој занает го држел семејството, која куќа го памети. Во таа смисла, презимето не е само збор на крајот од личното име. Тоа е мала домашна енциклопедија, понекогаш поточна од официјалната, понекогаш поранлива, но речиси секогаш подлабока.

Затоа прашањето за македонските презимиња не е само јазично прашање. Тоа е прашање за паметењето. За тоа како еден народ, и кога му ги менувале книгите, границите, администрациите и толкувањата, успеал да сочува траги од себеси во наједноставната човечка формула: името и презимето.