Судската постапка влегува во нова фаза, додека реакциите во Косово не стивнуваат
Еден ден по првостепената пресуда против четворица поранешни високи лидери на Ослободителната војска на Косово – Хашим Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи – вниманието од самите затворски казни се префрла и кон прашањето за жртвите, жалбената постапка и последиците што судската одлука ги предизвикува во Косово.
Специјализираните совети на Косово во Хаг пред два дена ги прогласија четворицата обвинети за виновни за воени злосторства – незаконско или произволно апсење и притворање, сурово постапување, тортура и убиство. Тачи и Красниќи добија по 25 години затвор, Весели 18, а Селими 13 години. Истовремено, судот ги ослободи од обвиненијата за злосторства против човештвото. Пресудите се првостепени и може да бидат обжалени.
Судот нагласи дека предметот се однесува на индивидуалната кривична одговорност на обвинетите за конкретни дела, а не на политичка или историска оценка на ОВК како организација или на причините и карактерот на вооружениот конфликт во Косово.
Следува одлучување за репарации
Само еден ден по пресудата, Судскиот панел II одлучи да спроведе посебна постапка за репарации за жртвите, наместо тие автоматски да бидат упатени да бараат надомест пред граѓанските судови во Косово. Според објавените информации, застапникот на жртвите треба до 14. октомври да го достави барањето за репарации, а обвинителството и одбраната треба да одговорат до 4. ноември.
Во предметот учествуваат 156 жртви. Специјализираните совети наведуваат дека постапката опфаќа настани од март 1998. до септември 1999. година на повеќе локации во Косово, како и во северна Албанија.
Одлуката за репарации е значајна бидејќи го отвора вториот дел од прашањето за правдата: покрај утврдувањето на кривичната одговорност, судот треба да разгледува и можни облици на правен лек за лицата признати како жртви во постапката.
Панелот при образложувањето се повикал и на практичните и правните тешкотии со кои жртвите би можеле да се соочат доколку се упатат пред домашните граѓански судови, како и на оценката дека во текот на постапките постоел сериозен проблем со заплашувањето на сведоците.
Одбраната оди на жалба
За Хашим Тачи случајот со првостепената пресуда не завршува. Неговиот главен адвокат Лука Мишетиќ потврди дека одбраната ќе поднесе жалба. Во својата реакција одбраната оспорува делови од фактичките и правните заклучоци на судот и наведува дека ќе бара нивно преиспитување од Жалбениот панел. Тоа се тврдења на одбраната кои допрва ќе бидат предмет на жалбена постапка. Преку својот адвокат Тачи истовремено им се заблагодари на поддржувачите и ги повика граѓаните да останат смирени.
Тој се соочува и со одвоена постапка пред Специјализираните совети во врска со наводно попречување на правдата и влијание врз сведоци. Таа постапка е правно одделна од предметот во кој беше изречена пресудата на 16 септември.
Од судницата до улиците на Приштина
Пресудата предизвика силни реакции во Косово, каде четворицата поранешни лидери на ОВК имаат значителна поддршка во дел од јавноста.
По објавувањето на пресудите, дел од демонстрантите во Приштина се упатија кон објектот на ЕУЛЕКС. Беа фрлани камења, други предмети и пиротехнички средства, а во еден момент избувнал и мал пожар на дел од објектот, кој бил брзо изгаснат. Според полициските информации пренесени од повеќе медиуми, протестот завршил по полноќ без повредени демонстранти или полициски службеници. Косовската полиција уште пред изрекувањето на пресудата соопшти дека воведува дополнителни безбедносни мерки и дека координира со КФОР, ЕУЛЕКС, претставници на американската амбасада, Европската Унија и ОБСЕ во пресрет на очекуваните собири.
Следниот ден продолжија и студентски протести. Група студенти маршираше низ Приштина во знак на поддршка на осудените поранешни лидери на ОВК и против пресудата на Специјализираните совети.
Две различни перцепции за истата пресуда
Реакциите по пресудата ја покажуваат длабоката разлика меѓу судското толкување на индивидуалната одговорност и начинот на кој значаен дел од косовската јавност го доживува наследството на ОВК.
За судот, предметот е ограничен на тоа дали конкретни обвинети се кривично одговорни за конкретни дела. Специјализираните совети изречно посочуваат дека самата ОВК не била предмет на судење. За многу демонстранти, пак, пресудата се доживува во поширок историски контекст на војната од 1998–1999 година и борбата за независност на Косово. Токму од судирот на тие две перспективи произлегува голем дел од политичката и општествената напнатост што ја следи работата на судот.
Тоа, сепак, не ја менува правната природа на постапката: пресудите од 16 септември се првостепени, жалбениот процес допрва следува, а одделно треба да биде утврдено дали и во каков облик ќе бидат доделени репарации на жртвите.
Репарациите ја враќаат во фокус позицијата на жртвите
Во јавната дебата по пресудата најголем дел од вниманието е насочено кон имињата на осудените, нивните казни и реакциите во Косово. Но постапката за репарации го враќа фокусот и на луѓето кои Специјализираните совети ги признаа како жртви што учествуваат во предметот.
Токму тука случајот влегува во чувствителна следна фаза. Судот треба да ги разгледува барањата за надомест, одбраната ќе се подготвува за жалбена постапка, а институциите во Косово ќе треба да го одржуваат јавниот ред во услови на силни и спротивставени реакции кон пресудата. Правната постапка, според тоа, сè уште не е завршена. Пресудата од 16 септември е само една важна точка во процес што сега продолжува на две паралелни линии – жалбите на осудените и утврдувањето на правото на репарации на жртвите.
