Во секојдневниот говор често употребуваме зборови без да размислуваме зошто токму тие облици се прифатени како природни и правилни. Велиме слушател, а не секогаш слушач; читател, а не читач. Разликата изгледа мала, но зад неа стои прецизна јазична логика.
Токму со едно вакво практично прашање започнува рубриката „Јазична практика“ во Аудио книга 1 од серијалот „Јазикот е мојата татковина“.
За разлика од темите што се занимаваат со историскиот развиток, граматиката или правописната норма, оваа рубрика го носи јазикот директно во секојдневната комуникација. Нејзината цел е да ги отвора дилемите што се појавуваат додека зборуваме и пишуваме, да ги забележува неправилностите и да објаснува зошто одреден збор или облик е соодветен во конкретен контекст.
Во првата „Јазична практика“ прашањето е едноставно: зошто велиме слушател, а не слушач; читател, а не читач? Одговорот се бара преку значењето и употребата на наставките -тел и -ач, со повикување на Благоја Корубин и неговата книга „Јазикот наш денешен“.
Како што веќе рековме во најавата на овој пограмски
проект, рубриката Јазична практика е посветена на правилната употреба на македонскиот
литературен јазик и правоговорот, односно на литературнојазичната практика. И во
нејзината реализација ќе користиме стручна литература, ќе консултираме стручни и
компетентни луѓе, а одвреме-навреме ќе овозможуваме и директна-програмска комуникација
со поставување на прашања од вас, слушателите, и одговори на гости во студиото.
Оваа рубрика ја почнуваме со едно прашање што се
однесува на слушателите односно читателите. Дилемата е: зошто слушател а не слушач,
читател а не читач.?
Го приведуваме одговорот- мислењето на Благоја Корубин
од неговата книга “Јазикот наш денешен”. Станува збор за наставката -тел
и наставката -ач. Меѓу другото, тој посочува дека значењето на наставката -ач не
се поклопува според својот карактер наполно со значењето на наставката -тел, освен во некои случаи. Наставката -ач дава
именки со кои се означува вршител на дејство додека го врши дејството или е во тек
тоа вршење. Наставката -тел, пак, дава именки кои дејството го означуваат како постојано
својство (во вид на професија, некоја трајна состојба и сл). Конкретно, слушатели
и читатели не се луѓе само во моментот додека слушаат или читаат. Тоа- слушањето
и читањето е постојано својство, состојба, позиција во однос на нешто. Слушателите
на радиото се секогаш тоа, и кога не го слушаат, читателите се тоа и кога не читаат.
Има отстапки, и именки со -ач кои добиле таков карактер (на пример, гледач на ТВ),
но оние со -тел секогаш имаат таков карактер.
Почитувани слушатели и слушачи на радиото, се надеваме
дека ве има многу повеќе на број од оние првите- слушатели отколку од вторите- слушачи.
Се разбира, ги цениме и едните и другите затоа што ја знаеме- ја знаете моќта на
радиото. Доколку има што да се слуша, од час во час, од минута во минута, и слушачите
ќе станат слушатели. Доволно е само еднаш (да се чуе, да се послуша), па да се слуша
секогаш повеќе.
Мала наставка, голема разлика во значењето
Примерот со слушател и слушач, односно со читател и читач, покажува колку значењето на зборот може да зависи од само неколку гласа на неговиот крај.
Наставките не се механички додатоци на зборот. Тие носат значење. Во објаснувањето што го пренесува емисијата, наставката -ач го насочува значењето кон самиот чин на вршење на дејството, додека -тел може да означува потрајно својство, улога или состојба.
Затоа читателот не престанува да биде читател кога ќе ја затвори книгата. Ниту слушателот престанува да биде слушател во моментот кога радиото ќе замолкне.
Токму ваквите навидум мали јазични разлики се суштината на „Јазична практика“. Наместо правилата да останат само во граматиките и речниците, тие се проверуваат таму каде што јазикот навистина живее — во говорот и во секојдневната употреба.
Јазикот се учи и додека го употребуваме
Една од највредните идеи на серијалот „Јазикот е мојата татковина“ е токму оваа: познавањето на јазикот не завршува со училиштето. Секој разговор, секој прочитан текст и секој нов збор може да отвори прашање за значењето, нормата и правилната употреба.
Во следните изданија на „Јазична практика“ ќе продолжиме со вакви конкретни јазични дилеми — примери во кои разликата меѓу две навидум блиски форми открива многу повеќе за строежот и логиката на македонскиот јазик.
Продукција: РТД Радио Гром
Автор: Љупчо Димитровски
Продуцент и тонски реализатор: Горан Димитровски
Стручен соработник: Стојка Бојковска, лингвист
