Последниот концерт на Боб Марли се одржал на 23 септември 1980 година во театарот „Стенли“ во Питсбург. Публиката таа вечер не можела да знае дека присуствува на последниот настап во кариерата на човекот што го претвори регето од јамајкански ритам во глобален јазик на слободата, отпорот и човечкото достоинство.
На сцената биле Боб Марли и „The Wailers“, во завршниот дел од американската турнеја „Uprising“. Во програмата имало песни што веќе биле химни, но и композиции од последниот студиски албум објавен додека Марли бил жив.
Концертот завршил со „Get Up, Stand Up“. Денес знаеме дека тоа била последната песна што Боб Марли ја извел пред публика. Тешко би можело да се замисли посимболично збогување за музичар чија кариера беше постојано повикување човекот да се исправи и да не се откаже од сопственото достоинство.
Последната станица на турнејата „Uprising“
Албумот „Uprising“ бил објавен во јуни 1980 година и станал последниот студиски албум на Боб Марли објавен за време на неговиот живот. Во него се наоѓале „Could You Be Loved“, „Coming in from the Cold“, „Zion Train“ и „Redemption Song“ – песни што ја покажуваат ширината на неговиот израз, од танцувачкиот реге-ритам до едноставната акустична исповед.
Европскиот дел од турнејата бил огромен успех. На концертот во Милано, според официјалната биографска хроника на Боб Марли, присуствувале околу 110.000 луѓе – најголемата публика пред која настапил во својата кариера.
Американскиот дел започнал на 16 септември во Бостон. На 19 и 20 септември следувале две распродадени вечери во њујоршкиот „Медисон сквер гарден“, каде што Боб Марли и „The Wailers“ настапиле во програма со „The Commodores“ и раперот Куртис Блоу.
Следната закажана станица бил Питсбург. Театарот „Стенли“, отворен во 1928 година, тогаш бил една од најпознатите концертни сали во градот. Денес зградата е позната како Центар за изведувачки уметности „Бенедум“, но во музичката меморија останува запишана како местото на последниот концерт на Боб Марли.
На сцената излегол само два дена по тешката вест
Во 1977 година кај Марли бил дијагностициран акрален лентигинозен меланом, редок и агресивен облик на рак што се појавил под ноктот на палецот од стапалото. Лекарите препорачале хируршки зафат, но тој не прифатил целосна ампутација на прстот. Било отстрането заболеното ткиво, но болеста подоцна се проширила.
За време на американската турнеја во септември 1980 година неговата состојба нагло се влошила. Официјалната хроника наведува дека концертот во Питсбург се одржал само два дена откако Марли дознал дека ракот се проширил низ неговото тело.
Во јавноста долго се раскажувала поедноставена приказна дека тој се онесвестил додека трчал во Централ парк, а потоа веднаш го одржал концертот. Попретпазливата формулација е дека токму во тие денови биле извршени прегледите што ја откриле вистинската тежина на болеста. Она што е сигурно е дека на сцената во Питсбург излегол знаејќи дека неговото здравје е сериозно нарушено.
Публиката, сепак, не присуствувала на јавно простување. Немало најавено повлекување, проштален говор или сознание дека турнејата нема да продолжи. Тоа требало да биде уште една концертна вечер. Само подоцна добила тежина на последно поглавје.
Дваесет песни од една голема музичка приказна
Концертот започнал со кратко поздравување и со „Natural Mystic“, песна чија атмосфера денес звучи речиси пророчки кога знаеме што следувало. Потоа биле изведени „Positive Vibration“, „Burnin’ and Lootin’“, „Them Belly Full“, „The Heathen“, „Running Away“ и „Crazy Baldhead“.
„War“ се претопила во „No More Trouble“, а следувале „Zimbabwe“, „Zion Train“ и „No Woman, No Cry“. Во вториот дел публиката ги слушнала „Jamming“, „Exodus“, „Redemption Song“, „Coming in from the Cold“, „Could You Be Loved“, „Is This Love“ и „Work“.
Последна била „Get Up, Stand Up“, песната што Боб Марли ја напишал со Питер Тош и која уште од објавувањето во 1973 година станала еден од најпрепознатливите музички повици за отпор против неправдата.
Официјалното издание „Live Forever“ ја потврдува целата концертна програма и ја наведува „Get Up, Stand Up“ како последната песна што Марли некогаш ја извел во живо.
Кој свирел со Боб Марли таа вечер?
Марли не бил сам на сцената. Последниот концерт бил и последен настап на една од највлијателните концертни постави во историјата на регето.
Астон „Фемили Мен“ Барет свирел бас-гитара, а неговиот брат Карлтон Барет бил на тапани. Нивната ритам-секција била основата врз која се градел препознатливиот звук на „The Wailers“. На гитари свиреле Џуниор Марвин и Ал Андерсон, Алвин „Сико“ Патерсон бил на перкусии, а Тајрон Дауни и Ерл „Ваја“ Линдо биле поврзани со клавијатурниот звук на турнејата.
Придружните вокали ги пееле „I Threes“ – Рита Марли, Марша Грифитс и Џуди Моват. Нивните вокални линии не биле само сценска заднина, туку еден од најпрепознатливите делови на музиката на Боб Марли во неговиот меѓународен период.
Во средината на целиот состав стоел Марли – вокал, гитара и авторски глас околу кој музиката истовремено звучела како концерт, проповед, танц и политичка порака.
Снимката што чекала три децении
Концертот бил снимен, но целосната снимка не била веднаш објавена. Дел од материјалот кружел меѓу колекционерите, а последната песна имала особено сложена архивска историја бидејќи оригиналната снимка од миксетата не го содржела целиот завршен дел.
Комплетниот звучен документ бил објавен на 1 февруари 2011 година под наслов „Live Forever: The Stanley Theatre, Pittsburgh, PA, September 23, 1980“. Изданието се појавило како двоен компакт-диск и тројна винилна плоча, преку Tuff Gong и Universal Music.
Насловот „Live Forever“ – „Живее засекогаш“ – лесно може да прозвучи како маркетиншка фраза. Но во овој случај има вистинска тежина. Снимката не го чува само последниот концерт на познат музичар. Таа го чува последниот миг во кој неговите песни биле водени од неговиот жив глас пред публика.
Што се случило по концертот?
По настапот во Питсбург, преостанатите концерти од турнејата биле откажани. Марли започнал лекување и престојувал во Њујорк и Мајами, а потоа заминал во Германија, каде што бил лекуван во клиниката на Јозеф Иселс.
На почетокот на мај 1981 година тргнал назад кон Јамајка, но неговата состојба се влошила за време на патувањето. Бил пренесен во болница во Мајами, каде што починал на 11 мај 1981 година. Имал само 36 години.
Неколку недели пред смртта му бил доделен јамајканскиот Орден за заслуги, едно од највисоките државни признанија. По неговата смрт бил организиран државен погреб, а стотици илјади луѓе се собрале по улиците додека поворката се движела кон Нine Mile, местото каде што бил роден и каде што е погребан.
Зошто последната песна звучи толку симболично?
„Get Up, Stand Up“ не била избрана како однапред планирано простување. Таа веќе со години била стандарден завршен момент на концертите на Боб Марли. Но историјата понекогаш создава значење што никој во моментот не може целосно да го препознае.
Марли не ја завршил кариерата со тивка балада, љубовна песна или носталгично навраќање. Неговиот последен настап завршил со песна за достоинството, правото и одбивањето човекот покорно да се повлече.
Токму затоа последната вечер во Питсбург не се памети само како трагичен датум. Таа останува слика на музичар кој, иако тешко болен, излегол пред публиката и ја завршил својата концертна приказна со истата порака што ја носел низ целиот живот.
Музичарот кој го направи регето светски јазик
Боб Марли не го создал регето и не бил единствениот голем јамајкански автор од својата генерација. Но тој направил нешто што ретко му успева на еден музичар: локалниот звук го претворил во универзална културна порака без да му ја одземе неговата историја.
Во неговите песни имало сиромаштија, колонијализам, расизам, растафаријанска духовност, политичко насилство, љубов и секојдневна човечка надеж. Публиката во различни делови од светот можеби не го познавала животот во Тренчтаун, но ја препознавала потребата човекот да биде слободен и почитуван.
Последниот концерт на Боб Марли не бил најголемиот во неговата кариера, ниту концертот на кој биле присутни најмногу луѓе. Неговата вистинска големина била откриена подоцна – кога станало јасно дека тоа е последниот жив запис на човекот чиј глас ќе продолжи да патува низ светот долго откако сцената во Питсбург ќе се испразни.
