Вчера под сводовите на црквата „Света Софија“, „Охридско лето“ ја одржа својата 19-та Вечер на Европската Унија. Овојпат протоколарната рамка остана во втор план, а главниот збор го добија три инструменти и тројца музичари со различни европски биографии – ирскиот виолинист Дејвид Тобин, ирскиот пијанист Фингин Колинс и унгарско-ирската флејтистка Јохана Кезеи.
Програмата го носеше насловот „Последната роза на летото“, но вечерта не беше изградена околу една мелодија или една национална традиција. Елгар, Рајнеке, Џон Филд, Чајковски и Вилијам Винсент Волас отворија различни врати кон европскиот романтизам, ирската музичка меморија и камерната уметност. Токму во тоа беше и вистинската смисла на ЕУ-вечерта: Европа да не се објаснува со говори, туку да се слушне.
Кога културната дипломатија му го отстапува местото на звукот
Националните и европските вечери одамна се дел од фестивалскиот идентитет на „Охридско лето“. Сепак, нивната вредност не е во дипломатската етикета сама по себе. Таа се појавува тогаш кога институционалната поддршка овозможува вистинска уметничка средба – без музиката да стане декорација на протоколот.
Вечерта на Европската Унија годинава се одржа 19-ти пат со поддршка на Делегацијата на ЕУ. Заменик-амбасадорот Бен Нупнау во обраќањето пред публиката ја постави културата како простор што ги поврзува луѓето и ги надминува границите. Таа формула често се слуша во официјални говори, но во „Света Софија“ доби многу поконкретна содржина: ирски, унгарски, германски, британски и руски музички линии се најдоа во еден ист акустички и историски простор.
Паноптикум веќе пишуваше дека „Охридско лето“ е еден вид македонски културен извоз – фестивал што го носи светот во Македонија, но истовремено ја претставува Македонија пред светот. Ваквите вечери се можеби најчист пример за таа двојна насока.
Тројца музичари, три патишта кон иста сцена
Официјалната фестивалска програма ги претставува тројцата изведувачи како музичари чии кариери одамна ја надминале рамката на националните сцени.
Јохана Кезеи припаѓа на помладата генерација унгарски музичари што кариерата ја градат во големите европски центри. Живее и студира во Германија, настапува со берлински оркестри, а во 2023. година дебитирала како солист во „Карнеги хол“ во Њујорк. Нејзиното професионално искуство вклучува соработки со диригенти како Сајмон Ретл, Кристијан Тилеман, Андрис Нелсонс и Даниел Баренбоим.
Дејвид Тобин, пак, е дел од силната современа ирска класична сцена, но неговата професионална адреса е Берлин. Настапува како солист, камерен музичар и концерт-мајстор, а во неговата биографија се запишани соработки со Берлинската филхармонија, Германската опера во Берлин, Штатскапеле Дрезден и со Западно-источниот „Диван“ оркестар.
Фингин Колинс носи поинаков тип музичка зрелост. Победник е на натпреварот „Клара Хаскил“ во 1999. година, настапувал низ Европа, САД, Азија и Австралија, а во Ирска има значајна улога и како уметнички директор и организатор на музички институции и фестивали. Во вакво трио токму тие различни искуства се важни – солистичката сигурност мора да се претвори во слушање на другиот.
Од Елгар до една стара ирска роза
Програмата започна од доцниот романтизам на Едвард Елгар со Сонатата за виолина и пијано во е-мол, оп. 82, а продолжи со „Ундине“ на Карл Рајнеке. Во ова дело флејтата добива еден од препознатливите романтичарски репертоари – композицијата е создадена како соната за флејта и пијано и објавена во 1882. година. Изданието на „Шот мјузик“ и денес ја вбројува меѓу најчесто изведуваните дела на Рајнеке.
Со Ноктурното бр. 18 „Пладне“ на Џон Филд програмата се врати кон Ирска, но без фолклорна буквалност. Филд е една од клучните фигури во развојот на пијанистичкиот ноктурно – музика во која атмосферата и лирската линија стануваат поважни од надворешниот ефект. Потоа следуваше Аријата на Ленски од операта „Евгениј Онегин“ на Чајковски, во верзија за флејта и пијано, со што оперската меланхолија беше пренесена во интимен камерен простор.
Финалниот симбол на вечерта беше „Фантазија и варијации на тема ‘Последна роза на летото’“ за виолина и пијано од Вилијам Винсент Волас. Насловот не е случаен романтичарски украс. „The Last Rose of Summer“ е една од најпознатите песни на ирскиот поет Томас Мур, врз традиционалната ирска мелодија „The Groves of Blarney“, а нејзиното присуство е документирано и во збирките на Националната библиотека на Ирска. Волас ја претворил таа мелодија во виртуозна фантазија за виолина и пијано – дело во кое интимната песна добива концертна широчина.
„Света Софија“ повторно не беше само сала
Во „Света Софија“ камерната музика никогаш не влегува во неутрален простор. Каменот, фреските, висината и близината на публиката ја менуваат самата перцепција на звукот. Тоа го видовме и при Шпанската вечер со триото „Вибрарт“, кога историскиот храм практично стана четврти член на ансамблот.
И „Последната роза на летото“ ја продолжи таа линија. Публиката ги испрати музичарите со силен аплауз, а токму делото на Волас било музичката круна на вечерта. Тоа е фактографската слика на концертот. Уреднички гледано, поважна е пошироката линија: фестивалот повторно покажа дека неговата сила не е само во списокот на гости, туку во начинот на кој репертоарот, изведувачите и просторот можат да создадат настан што има сопствен идентитет.
Неколку дена претходно пишувавме дека августовската програма на „Охридско лето“ се движи меѓу различни музички векови – од средновековниот звук на „Готик Војсис“ до современиот џез. ЕУ-вечерта се вклопи токму во таа идеја. Не како уште една точка меѓу два датума, туку како потсетување дека европската култура не е еден стил, еден центар или една традиција.
Една стара ирска мелодија стигнала до романтичарска концертна фантазија, од таму до тројца современи европски музичари, а на 9 август прозвучела во средновековниот Охрид. Ако културната дипломатија има смисла, веројатно изгледа токму така – кога врските меѓу земјите престануваат да бидат апстрактни и стануваат нешто што може да се слушне.
