Моќта не владее само од кабинет

Политичко-економската супремација не е само прашање на богатство, власт или формална контрола врз институциите. Таа е состојба во која политичката моќ и економскиот капитал почнуваат да се препознаваат како делови од ист механизам: едниот носи одлуки, другиот ги финансира последиците; едниот создава правила, другиот знае како да ги користи; едниот зборува во име на народот, другиот тивко ја одредува цената на животот.

Во зрелите демократии оваа врска е неизбежна, но мора да биде контролирана. Во слабите системи таа станува опасно интимна. Политиката повеќе не е јавна служба, туку посредник меѓу капиталот и државата. Економијата повеќе не е простор на труд, производство и вредност, туку мрежа на привилегии, пристап, тендери, регулативи и тајни договори. Токму тука почнува супремацијата: кога најсилните не мора да докажуваат дека се во право затоа што веќе се во позиција да одлучуваат што ќе се смета за право.

Капиталот како политички јазик

Во современиот свет парите одамна не се само средство за размена. Тие се јазик на влијание. Со нив се купува време во медиуми, пристап до кабинети, експертски студии, правни тимови, јавни кампањи, истражувања, лобисти и политичка трпеливост. Затоа ОЕЦД во извештаите за лобирањето предупредува на ризикот од недозволено влијание и „заробување“ на јавните политики од финансиски посилни актери.

Тоа не значи дека секој бизнис е сомнителен или дека секој политичар е корумпиран. Таквиот евтин морализам ја промашува суштината. Проблемот не е во постоењето на капиталот, туку во моментот кога капиталот станува поважен од граѓанинот. Кога интересот на големите компании се слуша побрзо од интересот на работникот. Кога јавната расправа е отворена, но само формално. Кога законите важат за сите, но не ги погодуваат сите еднакво.

Тука е важно да се направи разлика: пазарот може да биде простор на слобода, иновација и создавање вредност. Но пазарот без демократска рамнотежа лесно се претвора во арена во која најсилниот ја прогласува својата сила за природен закон. На Panoptikum веќе е отворена оваа линија во текстот „Бизнис и политика или политика и бизнис – кој кому му служи?“, каде што суштинското прашање не е дали државата и бизнисот треба да соработуваат, туку кој ја поставува мерата на таа соработка.

Демократија под економски притисок

Демократијата формално се мери со избори, институции, процедури и слобода на говор. Но нејзината вистинска состојба често се гледа во прашањето: кој навистина може да влијае врз одлуките? Граѓанинот што гласа еднаш на четири години или оној што секојдневно може да влијае врз закон, регулатива, јавна набавка, медиумски тон и политичка кариера?

Кога економската моќ се концентрира, политичката еднаквост станува сè покревка. ОЕЦД во анализите за распределба на богатството посочува дека кај опфатените земји најбогатите 10% домаќинства во просек држат 52% од вкупното богатство, додека најсиромашните 60% поседуваат малку над 12%. Тоа не е само статистичка нерамнотежа. Тоа е различна способност да се преживее криза, да се влијае врз политика, да се купи образование, да се обезбеди здравје, да се одложи стравот.

Политичко-економската супремација станува најопасна кога ја убедува јавноста дека не постои алтернатива. Дека „така функционира светот“. Дека големите мора да добијат повеќе за подоцна нешто да се слее надолу. Дека обичниот човек мора да биде трпелив, а моќниот мора да биде стимулиран. Таа логика создава општество во кое сиромашните се воспитуваат на дисциплина, а богатите на разбирање.

Супремацијата како невидлива инфраструктура

Најсилната форма на надмоќ не е бруталната, туку нормализираната. Онаа што не изгледа како насилство, туку како ред. Таа не мора да забранува. Доволно е да го стесни изборот. Не мора да замолчи медиум. Доволно е да го купи рекламниот простор. Не мора да укине институција. Доволно е да ја направи зависна. Не мора да го понижи граѓанинот. Доволно е да го задолжи, да го исплаши, да го натера да мисли само на сметки, кредити и преживување.

Затоа економијата никогаш не е само економија. Таа е секојдневна политика на животот. Плата, цена, камата, кирија, храна, лек, превоз, образование – сето тоа се точки каде што апстрактната моќ станува телесна стварност. Во текстот „Местото каде економијата станува човечка судбина“ оваа врска е највидлива: пазарот на трудот не е табела, туку место каде што достоинството секојдневно се проверува.

Во глобални рамки УНКТАД предупредува дека светската економија се соочува со слаб раст, недоволни инвестиции и растечко социјално незадоволство, а тоа особено ги погодува послабите економии. Кога глобалниот капитал се движи побрзо од националните институции, државите со слаби капацитети често стануваат терен, а не играч.

Заробена држава и приватизиран јавен интерес

Најгрубата домашна форма на политичко-економска супремација е заробената држава. Тоа е состојба во која јавните институции постојат, но нивната внатрешна логика е пренасочена. Министерството не служи само на политика, туку и на мрежа. Општината не планира само простор, туку и профит. Судот не одлучува само според закон, туку и според тежината на случајот, името, контактот, интересот. Партијата не организира само идеологија, туку и распределба на економска шанса.

Тука корупцијата не е само плик со пари. Таа е цел систем на очекувања. Знаење кому да се јавиш. Кого да не налутиш. Кој тендер е „веќе договорен“. Кој медиум ќе молчи. Кој инспектор ќе дојде, а кој нема. Затоа политичко-економската супремација не мора секогаш да биде спектакуларна. Таа често е здодевна, административна, техничка, заведена во документ, скриена во процедура.

Во таа смисла сроден есеистички контекст има текстот „Власта, партиите и мафијата: кога државата станува плен“ затоа што пленот не е само буџетот. Плен е довербата. Плен е правото. Плен е иднината на човекот кој веќе не верува дека трудот, знаењето и чесноста можат да бидат доволни.

Нееднаквоста како политичка технологија

Нееднаквоста најчесто се претставува како последица. Некој имал повеќе талент, друг повеќе ризикувал, трет подобро се снашол. Дел од тоа е точно. Општеството никогаш нема да биде целосно рамно, ниту треба да биде. Но проблемот почнува кога нееднаквоста станува наследна политичка технологија: богатството создава пристап, пристапот создава влијание, влијанието создава правила, правилата го штитат богатството.

Така супремацијата се обновува без да изгледа како диктатура. Таа дури може да зборува со јазикот на слободата. Слободен пазар, слободен избор, слободна конкуренција. Но што значи слобода за човек кој нема резерви ни за еден месец? Што значи конкуренција за мал претприемач кој влегува на пазар во кој големите веќе ги знаат правилата пред да бидат објавени? Што значи демократија за граѓанин чиј глас е еднаков на гласачкото ливче, но не и во политичкото влијание?

ММФ во своите анализи за нееднаквоста бележи дека глобалната нееднаквост меѓу земјите се намалила во последните децении, но во многу земји, особено во напредните економии внатрешната нееднаквост пораснала. Тоа е важна нијанса: светот може статистички да изгледа подобро, а животот на многу луѓе во сопственото општество да се чувствува потесен, поскап и понесигурен.

Човекот како последна мера

Политичко-економската супремација не се победува со омраза кон богатите, ниту со романтизација на сиромаштијата. Таа се ограничува со институции кои не се плашат од моќните, со јавност која не се продава евтино, со медиуми кои не живеат само од туѓи буџети, со судство кое не препознава презимиња, со образование кое создава критички луѓе, а не само корисни кадри.

Најважно; се ограничува со враќање на човекот како мера на економијата. Не БДП без достоинство. Не инвестиција без трудови права. Не раст без прашање кој расте. Не профит без одговорност. Не политика што се повикува на народот, а се договара со оние што никогаш не чекаат ред.

Тука природно се отвора и поширокиот паноптикумски хоризонт на човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем. Затоа што политичко-економската супремација, на крај, не е само судир меѓу елити и маси. Таа е прашање дали современиот човек ќе остане граѓанин или ќе биде сведен на потрошувач, гласач, должник, корисник и статистичка единица.

Секој систем што ја заборава таа разлика порано или подоцна произведува бунт. Понекогаш политички, понекогаш социјален, понекогаш тивок и иселенички. Човек што не верува дека правдата е можна не станува веднаш револуционер. Најпрво станува рамнодушен. А рамнодушноста е најскапата цена која едно општество може да ја плати за супремацијата на малкумина.