Дилетантот не е само човек што не знае

Дилетантизмот често го замислуваме како безопасна човечка слабост: некој се фатил за работа што не ја познава, импровизира, греши, се снаоѓа како знае. Во приватниот живот тоа понекогаш е дури симпатично. Човек сам си поправа чешма, па направил поплава. Се обидел да свири инструмент, па ги измачил соседите. Напишал песна, насликал слика, отворил канал, се занел. Во такви случаи дилетантизмот може да биде наивен, понекогаш и човечки разбирлив.

Но постои дилетантизам што не е наивен. Постои незнаење што не останува приватна незгода, туку станува јавна штета. Тоа е политичкиот дилетантизам – најопасниот облик на површност затоа што не се плаќа од оној што го произведува, туку од сите што живеат под неговите последици.

Политичкиот дилетант не е само човек без знаење. Тој е човек без свест дека знаењето воопшто му недостига. Токму тука почнува проблемот.

Кога амбицијата е поголема од способноста

Во политиката дилетантизмот ретко доаѓа сам. Тој обично доаѓа придружен со суета, партиска послушност, јавна самоувереност и бескрајна потреба да се изгледа компетентно. Дилетантот не влегува во политиката со чувство дека треба да учи, туку со уверување дека веќе разбира доволно. А тоа „доволно“ најчесто значи: доволно за настап, недоволно за држава.

Тој знае да зборува, но не знае да мисли институционално. Знае да нападне, но не знае да гради. Знае да повтори парола, но не знае да создаде политика. Знае да се појави на прес-конференција, но не знае што значи јавен интерес. Неговата сила е во форма без содржина, во глас без тежина, во став без знаење.

Политичкиот дилетантизам е мигот кога амбицијата ќе ја надмине способноста, а системот ќе се преправа дека тоа е нормално.

Држава управувана со впечаток

Една од најопасните карактеристики на политичкиот дилетантизам е владеењето преку впечаток. Не е важно што е направено, туку како изгледа дека е направено. Не е важно дали мерката има логика, туку дали може да се продаде во наслов. Не е важно дали институцијата функционира, туку дали фотографијата од состанокот изгледа сериозно.

Така политиката се претвора во сценографија. Сѐ има амбалажа, но малку што има суштина. Се отвораат процеси без план, се најавуваат реформи без капацитет, се носат одлуки без анализа, се менуваат закони без разбирање на последиците. Наместо држава, добиваме административна импровизација со свечена реторика.

Дилетантот сака брзи ефекти, затоа што нема трпение за длабоки процеси. Тој не ја разбира тежината на институциите затоа што институцијата бара време, знаење, процедура, континуитет и одговорност. А дилетантот сака аплауз веднаш.

Партијата како фабрика за недоволно подготвени луѓе

Политичкиот дилетантизам е личен дефект и производ на систем што наградува лојалност повеќе од способност. Кога партијата станува поважна од институцијата, кога послушноста вреди повеќе од знаењето, кога „наш човек“ е посилен аргумент од „стручен човек“, дилетантизмот не е случајност. Тој е метод.

Така на јавни позиции доаѓаат луѓе што не ја разбираат областа што ја водат, но добро го разбираат партискиот ред. Не знаат да решат проблем, но знаат кому да се јават. Не умеат да формулираат стратегија, но умеат да повторуваат теза. Не се плашат од незнаење затоа што не одговараат пред знаењето, туку пред хиерархијата.

Во таков систем експертот станува непријатен. Тој поставува прашања, бара аргументи, предупредува на ризици, ја расипува лесната самоувереност на политичката сцена. Затоа дилетантските системи не ги сакаат стручните луѓе; тие ги трпат само кога можат да ги користат како декор.

Дилетантот не признава сложеност

Светот е сложен, а дилетантот има потреба да го поедностави до парола. Економијата ја сведува на една бројка. Образованието на еден учебник. Здравството на една посета. Културата на една манифестација. Надворешната политика на една фотографија. Историјата на една реченица. Народот на една публика.

Тој не ја сака сложеноста затоа што сложеноста бара знаење и скромност. А скромноста е непријател на политичкиот дилетант. Тој не смее да каже „не знам“ затоа што целата негова позиција е изградена врз впечатокот дека знае. Затоа неговиот говор е често прегласен. Колку помалку суштина, толку повеќе самоувереност.

Во нормална политика незнаењето е причина за внимателност. Во дилетантска политика незнаењето станува причина за агресија.

Штетата не се гледа веднаш

Проблемот со политичкиот дилетантизам е што неговата штета често доаѓа одложено. Една погрешна одлука денес може да изгледа како успешен настап. Еден нестручен кадар може да помине месеци во удобна невидливост. Една лоша реформа може да се претстави како храброст додека последиците не стигнат до училиштето, болницата, судот, општината, семејството.

Дилетантизмот во политиката ретко експлодира наеднаш. Тој капе. Малку по малку ја разјадува довербата, ја понижува стручноста, го навикнува граѓанинот на ниски стандарди. Најпрво ни пречи. Потоа нѐ заморува. На крајот почнуваме да го сметаме за нормален.

А тоа е најголемата победа на дилетантизмот: не кога ќе ја преземе функцијата, туку кога ќе ни го смени критериумот.

Политичката незрелост како јавна опасност

Политиката не е театар за лични амбиции, туку работа со туѓи животи. Зад секоја одлука стои нечија плата, нечиј лек, нечија иднина, нечија правда, нечија улица, нечија можност да остане во земјата или да замине. Затоа политичкиот дилетантизам не е прашање на вкус, туку прашање на јавна безбедност.

Кога дилетантот управува со институции, тој не експериментира врз апстрактен систем. Тој експериментира врз луѓе. Врз нивното време, трпение, достоинство и надеж. А народ што долго живее под дилетантска политика почнува да се сомнева не само во власта, туку и во самата можност дека нешто може да биде уредено, чесно, професионално и смислено.

Тоа е најтешката последица: не само лоши политики, туку уништена вера во способноста на јавниот живот.

Стручноста не е елитизам

Во земји со слаби институции често се создава опасна омраза кон стручноста. Секој што знае нешто повеќе лесно се прогласува за елитист, одроден, неразбирлив, кабинетски човек. Така незнаењето се маскира како народност, а површноста како „здрав разум“.

Стручноста не е елитизам. Таа е минимум одговорност. Не мора секој политичар да биде најголем експерт за секоја област, но мора да знае да слуша, да учи, да избере подобри од себе, да признае граница на сопственото знаење. Тоа е разликата меѓу сериозен политичар и дилетант: сериозниот знае дека не знае сѐ; дилетантот не знае ни дека не знае.

Политиката не бара совршени луѓе. Бара луѓе што ја разбираат тежината на несовршеноста.

Дилетантизмот како култура на неодговорност

Најголемата опасност не е поединечниот дилетант. Тој ќе дојде и ќе помине. Опасноста е кога дилетантизмот ќе стане култура: кога јавноста ќе се навикне на полуписмени објаснувања, на недовршени политики, на театрални кавги, на кадровски случајности, на институционална импровизација.

Тогаш веќе не зборуваме за грешки, туку за систем на неодговорност. Во него никој не е виновен, сите се надлежни само до моментот кога треба да одговараат, а секој неуспех се покрива со нова прес-конференција. Дилетантот никогаш не ја завршува работата, но секогаш има објаснување зошто некој друг му ја расипал.

Тој не гради доверба. Тој произведува замор.

Потребата од нов јавен критериум

Излезот од политичкиот дилетантизам не е само во смена на лица. Многу општества смениле лица, а го задржале истиот модел. Потребен е нов јавен критериум: да не нѐ импресионира гласноста, туку компетентноста; да не нѐ заведува паролата, туку резултатот; да не ја мешаме лојалноста со способност; да не ја прогласуваме импровизацијата за храброст.

Граѓанинот има право да бара сериозност. Има право да праша кој знае, кој одговара, кој проверил, кој потпишал, кој стои зад последиците. Демократијата не е само право да се гласа, туку и право да не бидеш управуван од незнаење со микрофон.

Дилетантизмот не исчезнува сам. Тој се повлекува само кога општеството ќе престане да му аплаудира.

На крајот, дилетантизмот е морален проблем

Политичкиот дилетантизам не е само недостаток на знаење. Тој е недостаток на срам пред сопствената недоволност. Човек може да не знае, но да биде чесен кон тоа. Може да учи, да праша, да се повлече, да препушти. Проблемот почнува кога незнаењето ќе се качи на говорница, ќе облече самоувереност и ќе почне да одлучува за сите.

Затоа дилетантизмот е морален проблем. Тој кажува дека некој ја сака функцијата повеќе, отколку што ја почитува одговорноста. Дека му е поважно да биде виден, отколку да биде способен. Дека власта ја разбира како сцена, а не како тежина.

Во приватниот живот дилетантот може да расипе предмет. Во политиката може да расипе институција, генерација, доверба, иднина.

А кога една земја предолго ја водат луѓе што не знаат, но не се сомневаат во себе, тогаш најголемата задача на јавноста е повторно да го врати едноставното, речиси заборавено барање: на одговорни места да седат одговорни луѓе. Не совршени. Не безгрешни. Но луѓе што знаат дека државата не е простор за вежбање.

Државата не е аматерска сцена. Таа е животот на сите нас.