Ратко Младиќ, поранешниот командант на Главниот штаб на Војската на Република Српска и еден од централните воени актери во војната во Босна и Херцеговина, почина денеска, додека бил хоспитализиран во Хаг. Имаше 84 години и ја издржуваше доживотната казна за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства.
Меѓународниот резидуален механизам за кривични судови официјално ја потврди смртта и соопшти дека холандските власти ги започнале стандардните постапки предвидени со националното право. Претседателката на Механизмот, судијката Грасиела Гати Сантана, наредила и целосна истрага за околностите на смртта. Непосредната причина засега не е соопштена.
Со тоа завршува животот на човек чие име останува врзано за една од најтешките страници од распадот на Југославија. Но неговата смрт не ја менува судски утврдената одговорност, ниту ги затвора расправите што три децении ја делат јавната меморија на Балканот.
Воената кариера минала и низ Македонија
Младиќ е роден на 12. март 1942. година во Божановиќи, кај Калиновик во Босна и Херцеговина. По Воената академија во Белград во 1965. година станал професионален офицер на Југословенската народна армија и постепено напредувал низ нејзината хиерархија.
Дел од таа кариера е непосредно поврзан со Македонија. Судските документи од предметот против Ратко Младиќ пред Хашкиот трибунал наведуваат дека во септември 1982. година бил поставен на должност во Командата на Третата армија во скопскиот гарнизон. Во ноември 1983. година бил преместен во Охрид како командант на 164. пешадиски полк, а од август 1987. до јануари 1989. година командувал со 39. пешадиска бригада во Штип. Потоа повторно служел во Скопје.
Тоа е дел од неговата биографија од времето кога ЈНА сè уште функционираше како заедничка армија на југословенската федерација. Само неколку години подоцна распадот на државата ќе ја однесе неговата кариера во сосема поинаква насока.
Од Книн до командата на Војската на Република Српска
Во 1991. година Младиќ бил испратен во Книн и станал командант на 9. корпус на ЈНА во периодот на војната во Хрватска. Во пролетта 1992 година бил префрлен во Сараево, а на 12 мај истата година бил назначен за командант на Главниот штаб на новоформираната Војска на Република Српска.
Токму во таа улога неговото име станува неразделно од војната во Босна и Херцеговина. Судот подоцна утврди негова кривична одговорност за кампањата на прогон и насилно отстранување на Бошњаците и Хрватите од повеќе области, за тероризирањето на цивилното население во Сараево, за земањето припадници на Обединетите нации како заложници и, пред сè, за геноцидот во Сребреница.
Сребреница и пресудата што го одреди неговото историско место
Во јули 1995. година силите на босанските Срби ја зазедоа Сребреница, која Обединетите нации ја имаа прогласено за безбедна зона. Потоа беа убиени повеќе од 8.000 бошњачки мажи и момчиња, а жените, децата и старите лица беа присилно отстранети од енклавата. Меѓународните судови ги квалификуваа овие злосторства како геноцид.
На 22. ноември 2017. година Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија го прогласи Младиќ за виновен по 10 од 11 точки од обвинението и му изрече доживотен затвор. Беше осуден за геноцид во Сребреница, прогон, истребување, убиства, депортација и присилно преместување како злосторства против човештвото, како и за убиства, терор, незаконски напади врз цивили и земање заложници како прекршувања на законите и обичаите на војувањето.
Не беше прогласен за виновен по обвинението за геноцид во неколку други општини во Босна и Херцеговина во 1992. година. На 8. јуни 2021. година Жалбениот совет на Механизмот ја потврди неговата вина по преостанатите точки и доживотната казна.
Речиси 16 години бегство
Првите обвиненија против Младиќ беа поднесени уште во 1995. година, но тој остана недостапен за меѓународното правосудство речиси 16 години. Потрагата по него со години беше едно од главните отворени прашања во односите на Србија со Хашкиот трибунал и со европските институции.
На 26. мај 2011. година беше уапсен во Лазарево, село во близина на Зрењанин. Апсењето го соопшти тогашниот претседател на Србија Борис Тадиќ, а неколку дена подоцна Младиќ беше префрлен во Хаг. Деталите од операцијата во Лазарево подоцна станаа дел од приказната за завршувањето на една од најдолгите потери по обвинет за воени злосторства од војните во поранешна Југославија.
Неговото судење започна во мај 2012. година и траеше повеќе години. До самиот крај Младиќ ја оспоруваше пресудата и не ја прифаќаше сопствената вина. Во последниот период здравствената состојба му беше сериозно нарушена, а неговото семејство и српските власти бараа да биде ослободен од хуманитарни причини. Тие барања не доведоа до негово предвремено ослободување.
Кога завршува животот, а не и последиците
Ратко Младиќ остана фигура околу која и по завршувањето на војната се судрија две сосема различни слики на минатото. Во делови од српската јавност и националистичките кругови беше величан како воен командант и бранител на српскиот народ. За преживеаните, семејствата на жртвите и меѓународното правосудство, неговото име е врзано за геноцид, масовни убиства, прогон и терор над цивили.
Токму затоа биографијата на Младиќ не може да се сведе на контроверзна воена фигура или на уште една драматична приказна од распадот на Југославија. Судските пресуди дадоа правна рамка на она што се случи, а индивидуалната кривична одговорност беше утврдена по долг процес во кој беа сослушани стотици сведоци и разгледани илјадници докази.
Смртта го прекинува неговото лично поглавје, но не ја менува таа правна и историска фактичност. Сребреница, Сараево и другите места на страдање остануваат дел од европската историја, а прашањето што останува за регионот е колку таа историја ќе се памети преку судски утврдените факти, а колку преку националните митови што сè уште ја оспоруваат.
