На високите падини на Баба Планина, над Цапари, во септември 1903. година се одиграла една од последните и најтрагични големи пресметки на Илинденското востание. Опколени од многубројниот османлиски аскер, востаниците ја воделе битката далеку од селото, обидувајќи се да ги спасат и населението и сопствените соборци. Пелистерската битка останала како крвав завршен одглас на востаничкото лето од 1903. година.
Има историски настани чија големина не се мери со освоена територија, со победнички извештаи или со променети граници. Понекогаш нивната големина е во сознанието дека луѓето што учествувале во нив знаеле дека победата е речиси недостижна, а сепак останале на боиштето. Таква е Пелистерската битка.
Кога во септември 1903. година востаничките пушки повторно одекнале по падините на Баба Планина, Илинденското востание веќе ја минувало својата трагична завршница. Крушевската Република била задушена, голем број села биле запалени и опустошени, востаничките сили биле десеткувани, а османлиската војска постепено ги стеснувала просторите во кои четите можеле да се движат.
Востанието сè уште не било само историја. Во планините сè уште имало вооружени луѓе. Еден од последните големи одгласи на нивниот отпор се слушнал токму на Пелистер.
Од Илинден до трагичната есен на 1903. година
Илинденското востание започнало на 2. август 1903. година, а еден од неговите најсилни центри бил Битолскиот револуционерен округ. Подготовките траеле долго. Биле создадени револуционерни комитети, се собирало и криело оружје, се организирале чети, се воспоставувале курирски врски и се подготвувало населението за вооружен отпор.
Битолско, Демирхисарско, Крушевско, Преспанско и другите краишта во југозападниот дел на Македонија станале едни од главните простори на востаничката активност. Во тој поширок револуционерен простор се наоѓало и Цапари, село под Пелистер кое имало значајно место во подготовките и во текот на востанието. Голем број жители биле вклучени во револуционерната организација, а востаници од селото учествувале во повеќе борби во Битолско и Демирхисарско.
До втората половина на септември воената положба станала речиси безизлезна. Османлиската војска ја користела својата бројна и техничка надмоќ за постепено задушување на востаничките центри. Четите биле принудени сè почесто да се повлекуваат, да се раздробуваат во помали групи и да бараат засолниште во планините.
Востаниците над Цапари
Според најраспространетата меморијална традиција за настанот, во реонот на Цапари се нашле 92-ца востаници, меѓу кои борци од Битолско и Демирхисарско. Меѓу нив биле луѓето на војводата Ацко Трајков од Базерник, како и востаници поврзани со четата на Лефко Магаревчето од Магарево.
Во услови кога востанието веќе било задушувано, дел од четите требало да го предадат или сокријат оружјето за тоа да не падне во рацете на османлиските власти и да може да биде зачувано за понатамошната револуционерна борба. Но, нивното движење било откриено. Османлиските сили започнале да го затвораат обрачот. Пред востаниците се појавила тешка одлука.
Да се спаси селото
Ако борбата се водела во непосредна близина на Цапари, постоела реална опасност селото да биде изложено на одмазда. Искуствата од претходните недели биле сурови. Во текот на задушувањето на Илинденското востание бројни населени места биле запалени, ограбени или подложени на репресалии. Цивилното население често ја плаќало најголемата цена на вооружениот судир.
Затоа востаниците се повлекле кон повисоките делови на Пелистер. Таквата одлука не била само воена. Таа имала и човечка димензија. Борбата требало да се оддалечи од куќите. Од жените и децата. Од селските дворови и огништа. Од луѓето кои би можеле да станат жртви само затоа што востаниците се нашле во нивна близина.
Во тој избор може да се види една од најдраматичните страни на востаничката борба – моментот кога сопственото преживување станува помалку важно од опасноста што борците можат да ја донесат врз цивилното население.
Палиснопје – планината станала боиште
Востаничката група се повлекла кон високите делови на Баба Планина, во месноста која денес е позната како Палиснопје. Планината, која со месеци била засолниште, комуникациска врска и природна заштита на четите, сега станала последното боиште.
Османлискиот аскер го стегнал обрачот. Следувала жестока борба.
За востаниците повеќе не станувало збор за класична победа. Во услови на огромна бројна надмоќ на противникот нивната најважна цел била да го пробијат обрачот и барем дел од борците да се извлечат кон високите и тешко пристапни делови на планината.
На такво боиште секоја карпа станува заклон. Секое дрво – привремен бедем. Секоја падина – можност за повлекување. Пелистер, со својата сурова конфигурација, истовремено бил и заштита и стапица.
Борбата била жестока, а загубите големи.
Четириесет и осуммина загинати според меморијалната традиција
Најчесто пренесуваната верзија за Пелистерската битка наведува дека од 92-ца востаници загинале 48-мина, додека останатите по тешка борба успеале да го пробијат обрачот и да се повлечат кон повисоките делови на планината. Меѓу загинатите бил и војводата Ацко Трајков.
Меѓутоа, историските записи не се целосно еднообразни. Во дел од историографската литература се среќаваат и други податоци за датумот и бројот на жртвите. Истражувањето на Ѓорѓи Димовски-Цолев, објавено во списанието „Историја“ во 1975. година, борбата во цапарскиот синор ја датира на 22. септември 1903. година и наведува 52-ца загинати востаници, од кои најголемиот дел биле од Цапари. Во современата македонска меморијална традиција, пак, најчесто се споменува 23. септември 1903. година и бројката од 48-мина загинати. Таа разлика треба да се прифати како дел од сложеноста на историската реконструкција.
Настаните од 1903. година биле бележени во извештаи, спомени, револуционерни сведоштва, локални преданија и подоцнежни историски истражувања. Не секој извор ги регистрирал случувањата на ист начин.
Разликата во бројките не ја менува суштината на настанот. На Пелистер се случила една од најкрвавите последни пресметки на Илинденското востание.
Цапари ја платило цената со човечки животи
Особено трагичен е фактот што голем дел од загинатите биле од Цапари. Зад секое име стоела куќа, семејство, родители, жена, деца, браќа и сестри. Токму тука големите историски настани ја добиваат својата вистинска човечка мерка.
Кога денес зборуваме за Илинденското востание, најчесто ги споменуваме Крушево, Мечкин Камен, Крушевската Република, Никола Карев, Питу Гули, Даме Груев, Смилевскиот конгрес. Но востанието било составено од илјадници вакви поединечни судбини. Од селани што ја оставале нивата. Од занаетчии што ја оставале работилницата. Од синови што ги напуштале семејните домови. Од луѓе кои земале оружје без сигурност дека некогаш ќе се вратат.
Пелистерската битка токму затоа е и приказна за Цапари. За едно село кое директно ја почувствувало цената на востанието.
Последната битка – или еден од последните големи судири?
Во македонската меморијална традиција Пелистерската битка често се означува како последната битка на Илинденското востание. Историски попрецизно е да се каже дека станува збор за една од последните големи и најтрагични борби во завршната фаза на востанието, особено во Битолскиот револуционерен округ.
Вооружените активности не престанале на еден единствен датум, ниту сите востанички чети истовремено го прекинале отпорот. Но, како историски симбол Пелистерската битка навистина има карактер на завршница.
Илинден започнал со огромна надеж. Со идеја дека востанието ќе го постави македонското прашање пред Европа. Со верување дека вооружената борба може да донесе политичка промена.
Два месеца подоцна сликата била сосема поинаква. Наместо ослободени градови – планински засолништа. Наместо востаничка офанзива – пробивање на обрачи. Наместо надеж за брза победа – борба за преживување. Токму во тој драматичен контраст се содржи трагедијата на Илинден.
Пелистер како природен споменик на востанието
Во спомен на загинатите во 1968. година во близина на Ротинска Река, на патот кон врвот Пелистер било подигнато спомен-обележје.
Можеби најголемиот споменик на битката е самата планина. Пелистер. Шумите. Карпите. Патеките. Височините над Цапари. Местата низ кои некогаш се движеле четите денес овозможуваат многу подобро да се разбере физичката страна на востаничката борба. Колку било тешко да се носи оружје и муниција. Колку малку храна имало. Колку далеку била медицинската помош. Колку сурови можеле да бидат студот, дождот и планинската ноќ. И колку тенка била границата меѓу засолништето и смртта.
Победени во битката, но не избришани од историјата
Од историска дистанца постои опасност секоја востаничка погибија да се претвори во легенда. На загинатите на Пелистер не им е потребна легенда за да бидат запаметени. Доволна е нивната судбина. Тие биле луѓе кои во еден историски миг решиле дека постојат нешта за кои вреди да се ризикува животот.
Нивната воена положба била исклучително тешка. Противникот бил помногуброен и подобро вооружен. Востанието веќе било во повлекување. Сепак останале со оружјето. Затоа Пелистерската битка е повеќе од мала епизода од воената историја. Таа е приказна за границата меѓу надежта и поразот.
За изборот меѓу сопственото спасување и одговорноста кон другите. За луѓето кои се искачиле повисоко во планината за борбата да ја оддалечат од селото. За востание што било задушено со сила, но не било избришано од колективната меморија.
Пелистер тој септември не донел победа. Оставил сведоштво дека и кога востаничката Македонија веќе останувала без сили, високо над Цапари сè уште имало луѓе кои одбивале тивко да исчезнат од историската сцена.
Затоа Пелистерската битка не треба да се памети само како последна битка, туку како последен голем одглас на едно востание во кое поразот не ја избришал идејата за слобода, а човечката жртва останала трајно запишана во македонската историска меморија.
