Постојат научници чие дело се мери со формули, трудови, лаборатории и институции, а постојат и научници кај кои биографијата сама по себе станува порака: дека умот не е врзан за географијата, дека големината не почнува секогаш од големите центри и дека патот од едно планинско село до светските опсерватории не е невозможен кога љубопитноста е посилна од околностите.
Таков е Паскал Сотировски – македонски астрофизичар, специјалист за физиката на Сонцето, човек роден на 23 ноември 1927 година во горнореканското село Врбен, а починат на 20 јануари 2003 година во Париз. Неговата животна линија изгледа речиси симболично: од високите предели на Мавровско, каде небото е блиску и ноќта е јасна, до Париската опсерваторија и француската научна средина, каде Сонцето станало предмет на неговото истражување и животна дисциплина.
Од Врбен до физиката
Сотировски не излегол од привилегирана академска средина. Основното образование го започнал во родното Врбен, дел од гимназиското образование го продолжил во Горњи Милановац, а потоа завршил учителска школа во Белград. Неколку години работел како учител во Бела Црква, во училиште за деца од Македонија, пред во 1950 година да се запише како редовен студент на Филозофскиот факултет во Скопје, на групата за физика.
Овој почеток е важен не само како биографски податок, туку како духовна рамка. Во неговиот пат има нешто од тивката упорност на луѓето кои прво мораат да ја освојат можноста да учат, па дури потоа да ја освојуваат науката. Сотировски не е приказна за брза слава, туку за постепено и тврдоглаво искачување – од учителска табла до универзитетска физика, од локална образовна средина до меѓународна астрофизика.
Сорбона, Париз и научната зрелост
По дипломирањето физика во Скопје, работел како професор во гимназијата „Јосип Броз Тито“, а во 1961 година бил назначен за асистент по астрофизика на Природно-математичкиот факултет во Скопје. Набрзо бил испратен на специјализација во Париз, на Сорбона. Таму, во 1964 година, дипломирал астрофизика, а во 1971 година докторирал со тема од областа на физиката на Сонцето. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
Во таа промена од Скопје кон Париз нема само личен успех. Има и една поширока македонска приказна: како малите научни култури се поврзуваат со големите центри на знаење. За Сотировски, Париз не бил бегство од Македонија, туку простор во кој неговото знаење можело да добие светски јазик. Тој останал врзан за Македонија не со декларативни зборови, туку со она што е потешко и подолготрајно: со научен авторитет што го носел своето потекло без провинцијален комплекс.
Научник на Сонцето
Сонцето за обичниот човек е дневна извесност. За астрофизичарот, тоа е лабораторија на космосот: гас, светлина, плазма, магнетни полиња, зрачење, честички, енергија и прашања што постојано се отвораат. Сотировски се специјализирал токму во соларната физика – област во која се проучува физичката природа на Сонцето и процесите што го одредуваат неговото зрачење и активност. По докторирањето, станал дел од Францускиот национален центар за научни истражувања и од француската научна средина поврзана со соларната и планетарната астрономија.
Оваа научна определба има своја поетика, но не е поезија. Да се занимаваш со Сонцето значи да го гледаш изворот на животот како физички проблем, да ја претвориш светлината во податок, а податокот во разбирање. Во тоа има нешто длабоко човечко: најстарото човечко чудење пред небесното тело што го одредува денот, годишните времиња и самиот живот, во модерната наука станува прецизна анализа.
Македонец во светската наука
За Паскал Сотировски се вели дека бил астрофизичар со меѓународен углед и дека неговата научноистражувачка активност била позната во повеќе светски центри. Работниот век го поминал во познатата астрофизичка опсерваторија во Париз, а во 1991 година станал член на Македонската академија на науките и уметностите.
Но најзначајното кај него не е само фактот дека успеал надвор. Значајно е тоа што не ја прекинал внатрешната врска со земјата од која потекнувал. Во 1990 година ја основал Фондацијата „Паскал Сотировски“, со цел да се поддржуваат талентирани млади умови од Македонија. Таа одлука открива нешто суштинско: науката за него не била само индивидуална кариера, туку одговорност кон идните генерации.
Тивката лекција на еден научен живот
Во јавната меморија често ги славиме луѓето што биле гласни, драматични, политички видливи или митски погодни за приказна. Научниците, пак, остануваат потивки. Нивната работа нема спектакл, нема дневна сцена, нема лесна реторика. Таа се одвива во години читање, мерење, споредување, повторување и сомневање. Паскал Сотировски припаѓа на тој ред луѓе: тивки градители на знаење.
Затоа неговата биографија е важна и денес. Не само за историјата на македонската наука, туку и за начинот на кој размислуваме за успехот. Тој не покажува дека секој треба да замине во Париз за да стане голем. Покажува нешто посуштинско: дека талентот бара пат, дека образованието отвора хоризонти, дека македонскиот ум може да биде дел од светската научна мапа без да се откаже од своето потекло.
Поглед што останува
Во 2017 година, во неговото родно село Врбен беше најавено и откриено спомен-обележје на академик Паскал Сотировски, поставено на местото на неговата родна куќа. Таквите обележја не се важни само како камен, плоча или свечен чин. Тие се обид едно име да се врати таму од каде што тргнало, но и да им каже на новите генерации дека светот не почнува само во метрополите. Понекогаш почнува во мало село, со дете што гледа нагоре.
Паскал Сотировски е дел од онаа македонска историја што не се пишува со битки и политички пресврти, туку со знаење. Неговото поле било Сонцето, но неговата вистинска трага е во доказот дека науката може да биде лична судбина, национална гордост и универзален јазик во исто време.
Од Врбен до Париз, од учителска школа до соларна физика, од македонскиот планински хоризонт до светските научни центри – животот на Сотировски останува тивок, но силен потсетник дека човекот што вистински гледа кон светлината, никогаш не гледа само во неа. Гледа и во можноста човекот да разбере повеќе отколку што му било дадено на почетокот.
