Ако сакаш брзо да разбереш еден народ, не прашувај прво што заработува. Прашај го што зборува за парите. Токму таму, во кратките реченици што останале од генерација на генерација, најчесто стои нешто многу подлабоко од обична пресметка. Стои страв. Стои искуство. Стои иронија. Стои горчина. Стои и една сурова вистина што луѓето одамна ја знаеле, а ние денес само ја пакуваме во помодерни зборови. Пословиците не се украс на јазикот. Тие се народна пресуда за човекот, за неговата слабост, за неговата алчност, за неговата ранливост и за неговата способност сè да претвори во цена.
Македонската народна мисла не ја разубавува темата
Нашите изреки за пари не се нежни. Тие се директни, тврди и без многу милост. „Од жена кој маж зема пари, мараз ќе си отвори.“ „Од жена кој маж зема пари, нека си чекат кавги и ѓурултии.“ „Од жена кој маж ќе земи пари, нека си легни да го газит.“ „Од женцки пари браќа се делиле и се истепале.“ Денес овие реченици не ги читаме како правило за живот, туку како документ за едно време, за еден поредок, за една машка несигурност и за една стара претстава дека парите, штом влезат во интимата, веќе не остануваат само пари. Тие стануваат моќ, срам, зависност, судир и повод за распаѓање.
Затоа македонската народна мудрост, колку и да звучи грубо, не говори само за пари. Таа говори за човечките односи кога ќе ги допре интересот. А интересот, знаеме, многу брзо ја соблекува пристојноста и го покажува вистинското лице.
И светот, очигледно, одамна дошол до сличен заклучок
Англиската изрека вели дека парите не го прават човекот среќен, но го прават помалку несреќен. Во таа една реченица има повеќе реализам отколку во многу современи мотивациски пораки. Другата англиска е уште поостра: ако на пријател му позајмиш сто долари, а тој потоа исчезне, можеби тоа и не било толку лоша инвестиција. Арапската традиција забележува дека нема подобар пратеник од парите, а уште посурова е онаа дека кога пес има пари, му се обраќаат со „Господине“. Украинската мудрост вели дека златото не говори, но многу твори, додека српската бескомпромисно сече: сè се може со пари – а ако не може со пари, тогаш може со повеќе пари.
Тука веќе не зборуваме за народен хумор. Тука зборуваме за глобално искуство. Различни јазици, различни култури, различни континенти – а речиси исто чувство. Парите отвораат врати, но и луѓе. Тие купуваат удобност, но често го продаваат карактерот. Го олеснуваат животот, но истовремено умеат да ја отежнат душата. И токму затоа толку многу народи, без да се договорат меѓу себе, завршиле со ист заклучок: човекот не се мери по тоа што има, туку по тоа што станува кога ќе дојде до нешто.
Во народната мудрост тоа е кажано кратко и паметено со векови, а во филозофијата на парите и во размислите за среќата и благосостојбата истото прашање се отвора на подлабоко ниво: што точно му прават парите на човекот, на односите и на чувството за вредност. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Парите не се најопасни кога ги немаме – туку кога почнуваме да им служиме
Најинтересно е што речиси ниедна од овие изреки не ги слави парите како спас. Тие можат да помогнат, можат да намалат некоја мака, можат да обезбедат сигурност, но речиси никогаш не се претставени како смисла. Ниту како љубов. Ниту како чесност. Ниту како мир. И тука лежи најсериозната поента на целава народна архива: не е проблем што човекот сака подобар живот. Проблем е кога за тој подобар живот е подготвен да стане полош човек.
Латинската изрека што вели дека ретки се оние на кои чесноста им е помила од парите, и денес звучи непријатно свежо. Затоа што и денес, под нови костуми, нови функции и нови пароли, старата дилема е иста. Колку вредиш кога нема корист од тебе? Кого сакаш кога нема интерес? И што браниш кога парите ќе застанат наспроти совеста?
Народот, всушност, не е против парите. Народот е против заблудата дека парите се човек. И можеби токму затоа овие изреки преживеале толку долго. Не затоа што зборуваат за банкноти, туку затоа што зборуваат за нешто многу пострашно и многу повистинито – за моментот кога цената ќе почне да се претставува како вредност.
Македонски народни пословици и изреки
- Од жена кој маж зема пари, мараз ќе си отвори.
- Од жена кој маж зема пари, нека си чекат кавги и ѓурултии.
- Од жена кој маж ќе земи пари, нека си легни да го газит.
- Од женцки пари браќа се делиле и се истепале.
Пословици и изреки од народи во светот
- Парите не го праат човекот ссреќен, но ги прават помалку несреќен. (Англиска)
- Кога на пријател ќе му позајмиш сто долари, а тој повеќе никогаш нема да се појави, знај дека е тоа добро вложен труд. (Англиска)
- Нема подобар пратеник од парите. (Арапска)
- Кога пес има пари, му се обраќаат со „Господине“. (Арапска)
- Златото не овори, но многу твори. (Украинска)
- Кога недкој човек ќе ти здодее, позајми му пари. (Украинска)
- Немаш ли грош, секогаш си лош. (Бугарска)
- Сè се може со пари; ако не може со пари, тогаш може со повеќе пари. (Српска)
- Кога некому ќе му позајмиш пари, или ќе ги изгубиш парите или пријателот. (Српска)
- Кој околу вратот полна кеса има, не може да се најде на бесилка. (Руска)
- Парите и бог се родени браќа; ако имаш пари и богот ќе го задобиеш. (Бенгалска)
- Ако ти должам сто долари, тоа е мој проблем; ако ти должам сто илјади, тоа е твој проблем. (Американска)
- За пари и бог може да се купи. (Корејска)
Латински изреки
- Ретки се оние на кои чесноста им е помила од парите.
