Постојат поети што ги паметиме по една песна, една книга или еден стих. Пабло Неруда му припаѓа на пореткиот вид – авторите кај кои цел еден свет добива сопствен глас. Во неговата поезија љубовта може да биде телесна и ранлива, морето огромно и речиси митолошко, обичниот предмет достоен за ода, а историјата на еден континент – материјал за епска песна. Токму затоа Неруда тешко се собира во удобната определба „љубовен поет“. Тој беше многу повеќе од тоа, понекогаш и противречен на самиот себе.
Роден е на 12. јули 1904. година во Парал, Чиле, како Нефтали Рикардо Рејес Басоалто. Името Пабло Неруда, со кое ќе го запознае светот, прво било книжевен псевдоним, а подоцна станало неговото вистинско јавно име. Детството го поминал главно во Темуко, во јужниот дел на Чиле – предел на шуми, дождови и сурова природа што подоцна постојано ќе се враќа во неговата поезија. Фондацијата „Пабло Неруда“ ја проследува таа рана врска со природата како една од трајните линии на неговиот поетски свет.
Кога љубовната песна престанува да биде само љубовна
Неруда бил млад кога ја објавил книгата што ќе го следи до крајот на животот. „Дваесет љубовни песни и една очајна песна“ се појавила во 1924. година, кога имал дваесет години. Уште тука се гледа она што подоцна ќе стане негов препознатлив белег: чувството не е затворено во психата на човекот. Телото, небото, дождот, ноќта, далечината и земјата влегуваат во љубовната песна како нејзини полноправни учесници.
Во тоа има една од тајните на неговата огромна читаност. Неруда знаел приватното чувство да го направи препознатливо и за човек што живее на друг континент, во друга епоха и на друг јазик. Не затоа што ги поедноставувал љубовта и загубата, туку затоа што им давал слики во кои читателот може да го насели сопственото искуство.
Затоа неговите љубовни песни преживуваат и надвор од книжевната историја. Тие се читаат како признанија, се подаруваат, се паметат. Тоа понекогаш го засенува останатиот Неруда – поетот на осаменоста, политиката, природата, предметите, Америка и смртта.
Од интимниот глас кон немирниот свет
Животот рано го однел далеку од Чиле. Од 1927 година започнал дипломатска служба и престојувал во различни места во Азија, а подоцна и во Европа. Тоа искуство не создало едноставна космополитска поезија. Напротив, во циклусот „Престој на Земјата“ светот станува потежок, потуѓ и вознемирувачки. Човекот повеќе не е само вљубено суштество – тој е фрлен во материјата, времето, распаѓањето и осаменоста.
Тука може да се види вистинскиот распон на Неруда. Поетот што умее непосредно да зборува за желбата е способен и за темна, речиси надреална поетска слика во која стварноста ја губи сигурната форма. Неговата поезија не се развивала по една права линија. Таа постојано го менувала својот регистар, како да барала нов јазик за секое ново искуство.
Шпанската граѓанска војна била една од пресвртните точки. Неруда се зближил со Федерико Гарсија Лорка, а убиството на Лорка и војната силно го оддалечиле од идејата дека поезијата може да остане само приватно прибежиште. Оттаму неговиот глас станува поотворено политички, а подоцна и неразделен од неговото комунистичко убедување и јавен ангажман.
„Општа песна“ – обид да се испее еден континент
Најамбициозниот израз на таа промена е „Canto General“ – „Општа песна“, обемно дело во кое Неруда се обидува да ја опфати Латинска Америка преку нејзината природа, предколумбовското минато, колонизацијата, работниците, владетелите, револуциите и политичките судири. Тоа веќе не е поезија во која авторот стои сам пред саканата личност. Пред него стои континент.
Токму таа широчина подоцна ќе биде препознаена и од Шведската академија. Во 1971. година Неруда ја доби Нобеловата награда за литература, со образложение што ја истакнува неговата способност преку поезијата да ги оживее судбината и соништата на еден континент.
Но токму тука почнува и една од потешките задачи при денешното читање на Неруда. Неговата политичка определба не била украс на биографијата, туку суштински дел од јавната личност и од голем сегмент на творештвото. Бил дипломат, член на Комунистичката партија и сенатор во Чиле. Затоа неговата политичка поезија не треба ниту да се отсекува од делото, ниту автоматски да се прифаќа како историска вистина. Таа е сведоштво за една епоха, за нејзините надежи, идеологии и заблуди – и токму како таква бара читање, а не поклонение.
Поет што можеше да напише ода и на кромидот
А потоа доаѓа еден поинаков Неруда. Наместо големите зборови на историјата – леб, сол, домат, кромид, чорапи, море. Во неговите оди секојдневниот предмет престанува да биде безначаен. Поезијата се наведнува кон она што обично не го забележуваме.
Тука можеби најдобро се гледа неговиот суштински поетски нагон: да именува. Да ја врати тежината на нештото само со тоа што ќе го погледне доволно долго. Неруда може да премине од љубовник до хроничар на континентот, а потоа да застане пред едноставен предмет и да му даде речиси свечено достоинство.
Тој премин не е толку необичен колку што изгледа. И љубовната песна, и политичкиот еп, и одата на обичниот предмет произлегуваат од истата потреба – светот да не остане нем. Поезијата кај Неруда постојано го спасува конкретното од невидливост.
Куќите, морето и човекот што собирал светови
Неговите куќи во Чиле денес се музеи, но тие откриваат нешто повеќе од биографска љубопитност. Неруда бил страстен собирач на предмети, книги, морски фигури, школки и различни необичности. Во неговиот свет предметот носи приказна. Куќата станува продолжение на поезијата, а морето – присуство што никогаш целосно не ја напушта.
Особено Исла Негра изгледа речиси како материјализирана строфа од неговите книги: Пацификот пред прозорецот, предметите натрупани со значење, чувството дека човекот сака да го прибере светот околу себе пред времето да го растури. Таму подоцна ќе бидат погребани Неруда и неговата сопруга Матилде Урутија, според неговата желба домот покрај океанот да остане и негово последно место.
Неруда без бронзен постамент
Големите писатели често ја плаќаат цената на сопствената слава така што престануваме да ги читаме и почнуваме само да ги препознаваме. Неруда одамна е изложен на таа опасност. Неговото име е симбол на љубовната поезија, негови стихови кружат низ популарната култура, а неговата биографија е доволно драматична за да го претвори човекот во легенда.
Но вреди да се врати од легендата кон книгите. Таму се гледа поинтересен автор: не секогаш рамномерен, не секогаш лесен, не секогаш политички убедлив, но со неверојатна способност да ја менува големината на погледот. Во една песна може да биде цел континент, во друга една рака, едно зрно сол или една ноќ.
Неруда почина на 23 септември 1973 година во Сантијаго, само дванаесет дена по воениот удар со кој беше соборена владата на Салвадор Аљенде. Зад него остана огромен корпус поезија, проза и мемоарски записи, а неговата поезија продолжи да се издава и постхумно. Денес Фондацијата „Пабло Неруда“ го чува и проучува неговото книжевно и материјално наследство, додека неговите дела одамна му припаѓаат на поширокиот свет на литературата.
Можеби токму тука е причината зошто Пабло Неруда сè уште се чита. Не затоа што нашол една формула за голема поезија, туку затоа што никогаш не се задоволил со еден нејзин облик. Кај него зборот може да биде интимен допир, политички повик, опис на овошје, сеќавање на шума или шум од океанот. А кога поетот успева толку различни нешта да ги доведе во ист јазик, тој веќе не зборува само за својот живот. Почнува да зборува за нашата потреба светот да го почувствуваме посилно пред да помине.
Пабло Неруда:
Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови
Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови.
Да напишам, на пример: „Ноќта е ѕвездена,
треперат модри ѕвезди во далечината“.
Ноќниот ветар кружи во небото и пее.
Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови.
Ја сакав, а понекогаш и таа ме сакаше мене.
Во ноќи како оваа ја држев во рацете.
Ја бацував толку пати под бесконечного небо.
Ме сакаше, а понекогаш и јас ја сакав.
Како да не ги сакав нејзините големи мирни очи.
Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови.
Да мислам дека ја немам. Да чувствувам дека ја загубив.
Да ја слушам ноќта, уште понајголема без неа.
И стихот паѓа на душата како роса на ливадата.
Што е важна мојата љубов што не ја задржав.
Ноќта е ѕвездена и таа не е со мене.
Тоа е се. Во далечината некој пее. Во далечината.
Мојата душа не се мири дека ја загуби.
Како да ја доближам за да ја вратам, моето око ја бара.
Моето срце ја бара, а таа не е со мене.
Истата ноќ ги избелува истите дрвја.
Ние, оние од тогаш, повеќе не сме исти.
Веќе не ја сакам, тоа е точно, но колку ја сакав.
Мојот глас го бараше ветрот за да и го допре увото.
На друг. Ќе биде на друг. Како пред моите бакнежи.
Нејзиниот глас, нејзиното светло тело. Нејзините бесконечни очи.
Веќе не ја сакам, тоа е точно, но можеби сè уште ја сакам.
Толку е кратка љубовта, а толку е долго заборавањето.
Зашто во ноќи како оваа ја држев во рацете,
мојата душа не се мири дека ја загуби.
Иако ова е последна болка што таа ми ја задава,
и овие се последни стихови што ги пишувам за неа.
