Охридското Езеро не е само вода меѓу два брега. Тоа е жив организам, природна меморија, културен знак и една од најчувствителните точки на македонската совест. Затоа секоја вест за неговото загадување боли повеќе од обична еколошка статистика. Кога нуркачите велат дека од езерското дно може да се извади толку отпад колку да се „опреми двособен стан“, тоа веќе не е метафора за невнимание. Тоа е слика на колективна негрижа.

На плажата кај хотел „Бисер“ во Калишта викендов се одржа четвртата меѓународна еко-акција за чистење на Охридското Езеро, со учество на нуркачки клубови од Македонија, како и гости од Србија и Хрватска. Во акцијата се вклучија волонтери, граѓани, еколошки активисти и љубители на природата, со цел зачувување на природните вредности и подигнување на јавната свест за заштита на животната средина.

Дното сведочи за она што го фрламе од брегот

Нуркачите и волонтерите предупредуваат дека на дното на езерото завршуваат автомобилски гуми, градежен шут, пластични столови, маси, стаклена амбалажа и отпад фрлен директно од пловни објекти или од брегот. Според сведочењата од терен, локалните нуркачки клубови при редовните акции вадат застрашувачки количини отпад, дури и од делови што важат за туристички привлечни. Најзагаден се посочува потегот кај Радожда.

Ова е важна слика затоа што отпадот под вода е отпад што долго време не го гледаме. На површината езерото може да изгледа мирно, сино и достоинствено, а под неа да стои цела архива на човечка неодговорност. Тоа е најопасната форма на загадување – онаа што ја туркаме под површината, за да не нè вознемирува додека пливаме, пловиме или седиме на тераса со поглед кон езерото.

„Нов живот за езерото“ како граѓанска акција

Акцијата во Калишта се спроведе под слоганот „Нов живот за езерото“, во организација на Клубот за подводни активности „Езерски Пулс“ и Нуркачкиот клуб „Скаут“ од Струга. На брегот, волонтерите помагаа во прифаќање, селектирање и депонирање на отпадот што нуркачите го вадеа од дното. Во активноста учествуваа и членови на Клубот за подводни дејности „Охрид“ од Охрид.

Ваквите акции имаат двојна вредност. Практично, тие го чистат езерото. Симболично, ја чистат и нашата претстава дека „некој друг“ треба да се грижи за природата. Институциите мора да имаат систем, контрола, казни, мониторинг и долгорочна стратегија. Но граѓанската акција покажува дека одговорноста почнува и од личниот гест: да не фрлиш, да пријавиш, да учествуваш, да не го гледаш езерото само како сцена за одмор, туку како наследство што го користиме привремено.

Охридското Езеро е светско наследство, не локална депонија

Охридскиот регион е впишан на Листата на светско наследство на УНЕСКО како мешано природно и културно добро. Езерото првично било впишано во 1979. година поради природните вредности, а една година подоцна и поради културното наследство; во 2019 година доброто било проширено и на албанскиот дел од езерото. УНЕСКО го опишува регионот како едно од најстарите езера во Европа и простор во кој природната и културната историја се испреплетуваат во исклучително наследство.

Токму затоа секој пластичен стол, секоја гума и секој фрагмент од градежен шут на езерското дно имаат поголема тежина од обичен отпад. Тие се доказ дека светско наследство може да биде загрозено од сосема секојдневна негрижа. Не секогаш од големи проекти, не само од урбанистички притисоци и институционални пропусти, туку и од навиката човек да фрли нешто затоа што мисли дека водата ќе го скрие.

Туризмот не смее да биде изговор за трошење на езерото

Охридското Езеро живее и од туризмот, но туризмот мора да научи да живее со езерото. Ако сезоната значи поголем притисок, повеќе пловни објекти, повеќе угостителски отпад, повеќе гости и повеќе несоодветно однесување на брегот, тогаш туризмот станува краткорочна заработка врз долгото тело на езерото.

Хотелиерите ја поздравуваат акцијата, а тоа е добро. Но вистинското прашање е дали целиот туристички систем – од локалната власт до угостителите, од сопствениците на пловни објекти до посетителите – ќе ја прифати заштитата како услов, а не како декоративна еко-фраза. Езерото не може секоја година да се чисти како последица на туѓа неодговорност. Треба да се заштити пред отпадот да стигне до дното.

Потребен е систем, не само ентузијазам

Нуркачите можат да извадат гуми. Волонтерите можат да соберат стакло. Граѓаните можат да испратат силна порака. Но долгорочната заштита бара повеќе од доброволна добра волја: контрола на отпадот од пловни објекти, редовен мониторинг на критичните точки, санкции за загадувачи, подобра инфраструктура за отпад, едукација на туристите и континуирана поддршка за клубовите што ја вршат најтешката работа под вода.

Ова не е прашање само за Струга, Охрид, Калишта или Радожда. Ова е прашање за Македонија. Охридското Езеро не е локален украс на туристичка разгледница, туку природно и културно наследство што нè надминува. Ако го оставиме да стане депонија под површината, нема да ја изгубиме само чистата вода. Ќе ја изгубиме способноста да чуваме нешто што светот веќе го признал како исклучително.

Езерото памети

Најсилната порака од акцијата во Калишта е едноставна: езерото памети сè што човекот сака да заборави. Памети фрлена гума, скршено стакло, бетон, пластика, невнимание, неодговорност и молк. Но памети и луѓе што влегуваат во студена вода за да извадат туѓ отпад. Памети волонтери на брегот. Памети млади што учат дека природата не е сервис, туку заеднички дом.

Затоа оваа акција не треба да остане само вест од еден викенд. Таа треба да стане почеток на поостра јавна навика: Охридското Езеро да не се брани само кога УНЕСКО предупредува, ниту само кога нуркачите ќе извадат шокантна количина отпад. Да се брани секој ден, со правило, со казна, со култура и со елементарен срам пред сопственото наследство.