Во април 2007 година, само две години по смртта на Папа Јован Павле II, светот повторно зборуваше за него – но не поради канонизација, не поради политичка изјава, туку поради нешто што многумина го нарекоа знак. Или чудо. Или утеха.
На Ватиканска телевизија беа прикажани кадри од комеморативна церемонија во Полска, одржана на 2 април – датумот на неговата смрт. И токму таму, во огнот кој горел за време на молитвата, некои верници видоа нешто повеќе од пламен. Видоа силуета. Видоа лице. Видоа десна рака крената во благослов.
Огнената фигура, велат, личела на папата како се издигнува од гробот и поздравува.
Кога пламенот станува лик
Настанот се случил во близина на родното место на папата, во Полска, за време на церемонија организирана од свештеникот Бескид Живјецки. Фотографијата ја направил Полјакот Гжегож Лукасик, кој подоцна изјавил дека не забележал ништо необично додека фотографирал. Дури дома, кога ги прегледувал снимките, го видел она што подоцна ќе стане медиумска сензација.
Му ја покажал фотографијата на брат му и сестра му. И тие го виделе истото.
Јарек Цјелески, полски свештеник и близок пријател на папата, отпатувал за да ја види фотографијата лично. Според неговите зборови, во пламенот јасно се гледал ликот на „слугата Божји“, како што тогаш формално се нарекуваше Јован Павле II во процесот на беатификација.
Тука е важно да бидеме прецизни. Во 2007 година, папата сè уште не беше прогласен за светец. Тој беше беатифициран во 2011 година од Папа Бенедикт XVI, а канонизиран во 2014 година од Папа Франциск. Овие податоци денес се лесно проверливи преку официјалната страница на Ватикан.
Но во 2007-ма, тој беше фигура во премин – од историска личност во симбол.
Медиумска експлозија и дигитална еуфорија
Снимките се емитуваа на повеќе италијански телевизии. Религиозните портали ги објавија фотографиите. Некои од нив доживеаја огромен сообраќај и технички прекини поради илјадниците луѓе кои сакале со свои очи да го видат „огнениот поздрав“.
Ако денес зборуваме за viral феномен, тогаш ова беше рана верзија на таков момент – во време кога социјалните мрежи сè уште не беа доминантен медиум. За контекст на тоа време, може да се погледне преглед на развојот на социјалните мрежи.
Сликата кружеше, луѓето толкуваа, веруваа, сомневаа.
Чудо, перцепција или потреба?
И тука доаѓаме до суштината што мене ме интересира повеќе од самата фотографија.
Дали навистина имало лик во пламенот? Или човечкиот ум, во својата жед за смисла, го обликувал огнот во позната форма?
Психологијата одамна го познава овој феномен – тенденцијата да препознаваме лица и обрасци таму каде што реално нема намерна форма. Тоа се нарекува пареидолија.
Не е тоа обид да се омаловажи верата. Напротив. Тоа е обид да се разбере човечката потреба да го продолжи присуството на оној што бил сакан, влијателен, духовен водач.
Јован Павле II не беше само папа. Тој беше глобална фигура, политички и духовен актер, човек кој влијаеше врз падот на комунизмот во Источна Европа – тема детално анализирана во повеќе историски студии, на пример во архивите на BBC.
Кога таква личност умира, празнината не е само религиозна. Таа е културна, политичка, цивилизациска.
И можеби токму затоа пламенот во Полска не беше само огин. Беше проекција на колективна меморија.
Што навистина се „случи“ во 2007-ма?
Факт е дека фотографија постои. Факт е дека многумина виделе лик. Факт е дека медиумите го пренеле настанот.
Но исто така е факт дека нема официјална потврда од Ватикан дека станува збор за чудо. Ниту пак настанот бил вклучен во формалниот процес на канонизација, кој е строго документиран и теолошки проверуван.
Затоа, кога велам дека во 2007-ма се „случи“ поздрав од гробот, го ставам зборот во наводници со причина.
Се случи нешто друго – се случи колективна емоција. Се случи момент кога луѓето сакаа да веруваат дека благословот продолжува. Дека раката не престанала да се крева.
А дали пламенот навистина бил лик? Тоа секој ќе го види според сопствената вера, сопствениот скептицизам и сопствената потреба за смисла.
