Ноември не влегува во годината со спектакл. Нема го пролетното будење, летната раскош одамна е зад нас, а октомвриската шума веќе ги губи последните бои. Тој доаѓа потивко – со студено утро, со магла над полињата, со голи гранки и со светлина што рано попладне почнува да личи на вечер.
Ако октомври е месецот во кој природата се простува од својата раскош, ноември е времето кога тоа простување станува стварност. Земјата се смирува, дворовите се празнат, работата од нивите се преместува во амбарите, визбите и куќите. Од оџаците почесто се крева чад, а домот повторно станува средиште на секојдневието.
Во старите македонски називи ноември се нарекувал Студен. Тешко е да се најде попрецизно име. Современиот календар брои, народниот календар опишува. Студен не кажува кој број е месецот, туку што човекот чувствува кога ќе излезе рано наутро.
Ноември бил деветтиот месец – и името сè уште го памети тоа
Современото име „ноември“ доаѓа од латинското novem – девет. Денес е единаесеттиот месец, но во стариот римски календар годината започнувала со март, па ноември навистина бил деветти. Кога почетокот на годината бил преместен на јануари, старите имиња останале. Така зборот „ноември“ денес е мал историски остаток од календар стар повеќе од два милениума. Потеклото од латинското novem и врската со стариот римски распоред се бележат и во современите календарски толкувања за ноември.
Но јазикот го памети времето и поинаку. Таму каде што латинското име ја носи историјата на календарот, народното „Студен“ ја носи историјата на животот.
Студен – календар напишан со природата
Старите македонски имиња на месеците биле врзани за природата и земјоделската работа: коложег, сечко, цутар, тревен, косар, жетвар, златец, житар, гроздобер, листопад, студен, снежник. Универзитетски наставни материјали за македонскиот јазик исто така го бележат „студен“ меѓу традиционалните македонски имиња на месеците.
Во таков календар нема апстрактно време. Секој месец кажува што се случува околу човекот: што зрее, што паѓа, што се бере, што треба да се подготви. Гроздоберот го носи лозјето, листопадот паѓањето на лисјата, а Студен предупредува дека зимата е блиску.
Тоа е календар создаден од луѓе што не морале да погледнат на часовник или екран за да го препознаат годишното време. Сланата, празните ниви, краткиот ден и дрвата наредени покрај куќата биле доволни.
Месецот кога домот повторно станува важен
Ноември го менува просторот околу нас. Истата улица по која во јуни се оди до доцна навечер сега изгледа поинаку уште во доцното попладне. Клупите во парковите остануваат празни, дрвјата се оголуваат, а светот надвор постепено станува потивок.
Во приказната за октомври и старото име листопад природата сè уште има боја и движење. Ноември е следната страница: она што паѓало, сега лежи на земјата, а студот веќе не е најава.
Со тоа и домот добива друга тежина. Топлата соба вреди повеќе кога прозорецот е замаглен, светлината внатре изгледа поинаку кога надвор рано се стемнува, а мирисот на чај, зимница или дрва што горат станува дел од сезоната.
Во традиционалниот живот ова било уште поизразено. До ноември најголемиот дел од полските работи веќе бил завршен. Се проверувало што е собрано, што е складирано, колку дрва има и дали куќата е подготвена за зимата.
Меѓу Митровден и зимата
Во народниот календар годината не била поделена само со месечни граници. Големите празници биле вистински ориентири. Митровден, кој во православната традиција се одбележува на почетокот на ноември според граѓанскиот календар, во пошироката балканска традиција долго се доживувал како праг кон зимската половина на годината. Тоа имало практична причина. По овој период времето станувало понесигурно, земјоделските и сточарските работи го менувале ритамот, а човекот морал да биде подготвен за мраз, дожд и снег.
Ноември затоа е месец на премин. Прво исчезнуваат инсектите, потоа птиците стануваат поретки, лисјата завршуваат на земјата, росата се претвора во слана, а на некој повисок предел можеби ќе се појави и првиот снег.
Празниот пејзаж не значи крај
На прв поглед ноемврискиот пејзаж изгледа како приказна за исчезнување. Дрвјата остануваат без лисја, цветовите ги нема, денот е кус, полињата празни. Но природата не се повлекува затоа што се предала. Таа се приспособува. Дрвјата ги отфрлаат лисјата за да ја намалат загубата на вода и енергија, семето останува под земјата, а многу растенија и животни влегуваат во поштедлив ритам.
Она што од човечка перспектива изгледа како празнина, во природата често е подготовка.
Токму затоа ноември има помалку раскош од октомври, но повеќе тишина. Октомври ја покажува промената. Ноември е времето кога веќе живееме во неа.
Од Апелај до Студен
Ако погледнеме подлабоко во минатото, на просторот на античка Македонија постоел сосема поинаков календарски систем. Во античкиот македонски календар приближниот период што денес го врзуваме со ноември се среќава под името Апелај.
Тоа не значи дека Апелај е старо народно име за денешниот ноември, туку дека на ист простор низ вековите се менувале календари, културни системи и називи.
Апелај. Ноември. Студен.
Три различни историски слоја и три начини човекот да каже: стигнавме до овој дел од годината.
Месецот што нè враќа кон внатре
Ноември е можеби еден од најпотценетите месеци. Декември има празници и светилки. Октомври има бои. Септември ја носи зрелоста на летото и приказната за гроздоберот и преминот кон есента. Ноември нема спектакуларен знак по кој сите го препознаваме.
Неговата суштина е во малите сигнали: првата слана на тревата, влажниот лист под нозете, рацете во џебовите, раното стемнување, првата вечер кога некој ќе рече: „Залади“ – и тоа веќе ќе биде очигледно.
Замислете македонско село пред повеќе од еден век. Ноемвриско утро. Нивите се празни, лозјата мирни, а над покривите се крева тенок чад. Во дворот стојат дрва наредени покрај ѕидот. Некој отвора амбар и проверува што останало од летниот труд.
Не му треба временска прогноза за да знае кој месец е. Доволно е да земе воздух. Студен.
Во тој стар збор можеби има повеќе вистина за ноември отколку во неговиот реден број. Современиот календар ни кажува дека е единаесетти месец и дека има 30 дена. Народното име кажува дека годината ја собира силата, земјата се смирува, а човекот повторно се приближува до домот.
По него доаѓа снежник, а со него и зимата. Но ноември останува тивкиот праг меѓу есента и студените месеци – време кога надворешниот свет се празни, а животот не исчезнува. Само се повлекува подлабоко, таму каде што ќе го дочека следното будење.










