Постојат луѓе кои создаваат затоа што имаат време, услови, публика или задача. И постојат други кај кои творењето не е избор, туку внатрешна потреба. Кај нив идејата не доаѓа кога е повикана, ниту заминува кога станува непрактична. Таа се јавува среде секојдневието, во разговор, во тишина, пред спиење, понекогаш и во најнепогодниот миг. Не бара дозвола. Само бара да биде изразена.
Токму тука почнува она што можеме да го наречеме несопирливо творештво. Не како романтична слика на уметник обземен од инспирација, туку како подлабок внатрешен механизам – порив нешто што е сè уште без форма да добие збор, звук, боја, движење, конструкција или идеја. Човекот чувствува дека ако не го направи тоа, нешто ќе остане недовршено во него самиот.
Кога создавањето не е работа, туку внатрешен притисок
Поривот за творење тешко се објаснува со корист. Најголем дел од создаденото во светот не започнало со сигурност дека ќе биде препознаено, платено или запаметено. Напротив, многу дела настанале во услови на сомнеж, сиромаштија, осаменост или целосна неизвесност. Тоа кажува нешто суштинско: човекот не создава само затоа што очекува награда. Понекогаш создава затоа што не може поинаку.
Во тој внатрешен притисок има нешто речиси телесно. Идејата се враќа, расте, го прекинува редот на мислите. Понекогаш е нејасна, само чувство дека нешто постои и сака да биде изнесено на виделина. Творецот тогаш не е господар на процесот во целост. Тој е и негов носител. Го води делото, но истовремено и делото го води него.
Затоа вистинското творештво е ретко удобна состојба. Тоа бара внимание, повторување, откажување од полесниот пат. Зад секој миг што однадвор изгледа како чиста инспирација стојат часови на исправки, бришења, сомнежи и повторни почетоци. Поривот е искрата, но делото се создава во судирот меѓу желбата и дисциплината.
Незадоволството како гориво
Во сржта на творечкиот човек често постои едно чудно незадоволство. Не нужно од животот, туку од веќе даденото. Од реченицата што може да биде подобра. Од сликата што уште не ја носи вистинската светлина. Од песната во која недостига еден тон. Од идејата која е точна, но сè уште не е доволно јасна. Тоа незадоволство оддалеку може да изгледа како немир, а понекогаш и како неспособност човекот да биде задоволен со сопствената работа. Сепак, токму од него се раѓа движењето напред. Творецот го гледа она што постои, но истовремено ја гледа и можноста за нешто друго. Разликата меѓу тие две состојби станува простор за создавање.
Затоа творештвото секогаш содржи мал бунт против конечноста. Против реченицата дека „доволно е вака“. Против готовите форми, готовите одговори и навиката да се повторува веќе познатото. Дури и кога создава во традиционална форма, вистинскиот творец се обидува низ неа да протне нешто свое – поглед, ритам, прашање, рана, откритие.
Тишината од која нешто мора да излезе
Не секое творење е гласно. Некои од најсилните идеи долго време живеат без надворешен знак. Создавањето често започнува многу пред да се појави првиот збор или првиот потег. Во набљудувањето. Во акумулирањето искуства. Во нешто видено на улица, во реченица што останала во паметењето, во загуба, во љубов, во страв, во неправда или во сосема обичен миг што по некаква причина одбива да биде заборавен.
Таквите фрагменти се таложат. Долго можат да изгледаат неповрзано, а потоа во еден момент меѓу нив се воспоставува невидлива врска. Тогаш започнува делото. Не од празнина, туку од долгото, тивко собирање на животот.
Можеби затоа најубедливото творештво има нешто препознатливо дури и кога зборува за нешто што никогаш не сме го доживеале. Во него чувствуваме дека зад формата постои вистинско внатрешно искуство. Не мора да биде буквална биографија на авторот. Доволно е да носи човечка вистина.
Моментот кога делото престанува да му припаѓа само на авторот
Секое дело додека се создава е затворен разговор меѓу творецот и она што го создава. Но штом ќе биде објавено, покажано или изговорено пред друг, тој однос се менува. Делото влегува во туѓи животи и почнува да значи нешта што авторот можеби никогаш не ги предвидел.
Читателот во романот може да препознае сопствена загуба. Некој во песната ќе слушне спомен што авторот не го познава. Слика може да предизвика немир кај еден човек и спокој кај друг. Творештвото тогаш ја покажува својата најнеобична моќ: настанало од длабоко личен порив, а може да стане туѓо интимно искуство.
Тука можеби лежи и една од причините зошто луѓето продолжуваат да создаваат и кога нема сигурност дека ќе бидат разбрани. Постои надеж дека некаде некогаш она што било создадено од една внатрешна нужност ќе стигне до некого кому токму тоа му било потребно.
Зошто поривот не исчезнува
Со годините човек може да научи техника, да развие рутина, да стане повешт во сопствениот израз. Но самиот порив тешко се учи. Тој или се појавува или не. А кога еднаш ќе стане дел од начинот на живеење, ретко исчезнува целосно.
Може да биде потиснат од работа, обврски, страв од неуспех, грижа што ќе кажат другите или едноставен замор. Може да молчи со месеци или години. Сепак, кај многумина повторно се враќа. Една реченица, една мелодија, едно празно платно или една идеја се доволни да го разбудат чувството дека нешто повторно бара форма.
Несопирливото творештво затоа не значи непрекинато произведување дела. Повеќе значи неможност човекот целосно да се откаже од внатрешниот разговор со она што би можело да биде создадено. Тој разговор понекогаш е плоден, понекогаш болен, понекогаш заморен. Но останува.
Можеби токму во тоа се крие суштината. Човекот создава затоа што светот каков што е не му е секогаш доволен. Му треба уште една реченица, уште една слика, уште една мелодија, уште една форма низ која ќе се обиде да го разбере. И додека постои тој внатрешен немир, творештвото нема вистински крај. Само нова празна страница.
