Неблагодарноста не боли затоа што некој не ни рекол „фала“. Боли затоа што во моментот кога сме направиле нешто добро, сме поверувале дека доброто само по себе мора да роди барем мал знак на човечност. А токму таму човек најчесто греши. Не во стореното. Не во намерата. Туку во очекувањето дека од другата страна сигурно ќе се појави свест, мера, признание.
Неблагодарноста не е само недостаток на убаво воспитување. Таа е, наједноставно кажано, недостаток на признание за примено добро – нешто што и јазично се дефинира како отсуство на благодарност и правилно ценење на нечие добро дело. Неблагодарноста не е нова појава, ниту е ретка девијација. Таа е стара човечка слабост, толку стара што народите со векови ја заковале во поговорки, опомени и горчливи реченици.
Не е проблемот што си помогнал – туку што си очекувал мерка
Неблагодарност за сторено добро – оти, велат, не требало да се стори. Колку сурова, а колку точна мисла. Човекот често не страда од тоа што дал, туку од тоа што верувал дека добрината ќе биде препознаена. Кога нема возврат, си велиме, барем благодарност ќе има. Но животот многупати покажува дека ни тоа „барем“ не е сигурно.
Има луѓе што одат до тебе, со тебе, покрај тебе – а не се благодарни ни на времето што им минува, ни на раката што ги оттурнала од бездна, ни на зборот што ги кренал кога паднале. И тамам кога ќе помислиш дека тоа е претерување, се појавува народната вистина во најгруба, ама најточна форма: рани куче да те лае.
Токму затоа денес и психологијата зборува за благодарноста како за нешто многу подлабоко од манир. Истражувањата покажуваат дека благодарноста е поврзана со признавање на доброто што сме го примиле, а повеќе студии ја врзуваат и со подобра благосостојба, посилни односи и поголема животна стабилност. Оттука, кога некој е хронично неблагодарен, проблемот не е само во зборот што недостига, туку во целата негова внатрешна поставеност кон луѓето и кон светот.
Народот одамна ја има кажано целата вистина
Нашиот народ не ја украсувал оваа тема. Ја кажувал сурово, директно и без ракавици. Во народните поговорки за неблагодарноста, лошиот сој, нечеститоста и неподобноста да очекуваш човечност таму каде што ја нема, се гледа една голема колективна лекција: не барај плод таму каде што природата не дала дрво.
Во таа смисла, овие поговорки не се само јазични украси, туку народна дијагноза:
МАКЕДОНСКИ НАРОДНИ ПОСЛОВИЦИ:
И Еѓупците пари имаат, ама чес немаат.
И куче од сој се бара, а не чоек да не се бара.
Како он, така ѓон.
Како таткото, така и сино.
Како семката, такваа и ластинката.
Којшто не се чести сам, никој не го честит.
Крушата под круша паѓа.
Курвино копиле.
Богат, ама не од сој.
Рани куче да те лае.
На габер сливи не се раѓа.
У бесчестен чоек чоештина не барај.
Од Еѓуптин поп не бидуа.
Од лајно плитар не се праи.
Од лош чоек чоештина не барај.
Од лепешка зелник не бидуа.
Од свиња мев не бидуа.
Од црн излезе поцрн.
Сој ковар.
Од турцки: по сој се тера.
Сојо му је таков.
Лош.
У Еѓуптин кисело млеко нема.
У Еѓуптин чоештина нема.
Овде, секако, треба да се каже и нешто важно: дел од овие поговорки денес звучат навредливо, дискриминаторски и културно неприфатливо. Но ако се наведуваат, тие треба да се читаат како архивска слика на едно време, не како вредносен модел што денес треба да се повторува или оправдува.
И другите народи го знаат истиот отров
Не е ова само наша мака. Речиси секој народ има своја верзија на истото разочарување. Кога Арапите велат дека ако сееш кактус не треба да очекуваш грозје, тие не зборуваат само за карактер – туку и за заблудата на оној што вложува таму каде што нема услов да никне благодарност. Кога латинската мудрост предупредува дека неблагодарноста ги учи луѓето да бидат лоши, таа удира во истото болно место: добрината, кога постојано се гази, знае да се повлече од човекот. А тоа е веќе општествена штета, не само лична рана.
ПОСЛОВИЦИ ОД НАРОДИТЕ НА СВЕТОТ:
Ако сееш кактус, не очекувај грозје. (Арапска)
Рани куче – на тебе да лае. (Бугарска)
Неблагодарноста најмногу ги учи луѓето да бидат лоши. (Латинска)
Ништо полошо од неблагодарен човек, таков земја не раѓа. (Латинска)
Ова не се мали реченици. Ова се кратки пресуди на цивилизациско искуство.
Најтешката лекција е да правиш добро без илузии
Затоа вистинската зрелост можеби и не е во тоа да престанеш да правиш добро. Туку да престанеш да се чудиш кога тоа добро ќе се скрши од туѓа неблагодарност. Да не очекуваш човечност таму каде што никогаш не била негувана. Да не бараш чест кај бесчестен. Да не очекуваш мера од човек што ни самиот не се мери со ништо повисоко од сопствениот интерес.
И сепак, тука е најголемата внатрешна битка. Зашто ако неблагодарноста нè претвори во огорчени луѓе, тогаш таа победила двојно. Психолошките истражувања токму затоа ја врзуваат благодарноста со подобри односи, повеќе доверба и поголема отпорност – не како украсна доблест, туку како темел на здраво човечко поврзување. Изразената благодарност, според научните набљудувања, не е ситница, туку сила што ги чува врските живи. А таму каде што ја нема, полека сè станува пресметка.
Па затоа, можеби најточно е вака: не е грешно што си направил добро. Грешно е само ако, и покрај сите искуства, упорно веруваш дека секој човек знае што му е дадено. Не знае. И не признава секој. Некој ќе ти пружи рака. Некој ќе ти ја оттурне. А некој, тамам откако ќе го нахраниш, ќе се сврти и ќе те лае.
И тука завршува илузијата. А почнува видот.
