Лесно е да се каже дека нешто вреди. Уште полесно е да се каже дека не вреди. Во време кога секој има мислење пред да има сознание оценката често пристигнува побрзо од разбирањето. Луѓе, дела, професии, традиции, идеи и цели животи се мерат со една реченица, еден впечаток или една туѓа предрасуда. Така вредноста се претвора во брза пресуда, а ценењето во празен збор.
Вистински да цениш нешто значи да му ја препознаеш тежината. За тоа не е доволно да ти се допаѓа. Потребни се внимание, знаење и почитување. Без нив можеш да се восхитуваш, да идеализираш, да користиш, да присвојуваш или да понижуваш – но не и навистина да цениш.
Цената на судот без знаење
Човекот најлесно го потценува она за што знае малку. Оддалеку, секој труд изгледа едноставен. Книгата е „само текст“, музиката е „само неколку тонови“, наставата е „само зборување“, занаетот е „обична рачна работа“, а туѓиот успех е „среќна околност“. Незнаењето го брише процесот и го остава само резултатот. Ги отстранува годините, обидите, откажувањата, дисциплината и цената што некој ја платил за она што денес изгледа лесно.
Затоа судот без знаење речиси секогаш е неправеден. Тој ја гледа површината, а се однесува како да ја познава длабочината. Во текстот за критиката, критериумот и вредноста веќе се отвора суштинската разлика меѓу расудување и произволна пресуда: критиката има смисла само кога знае според што мери. Без критериум оценката не кажува многу за предметот – кажува нешто за ограниченоста на оној што оценува.
Тоа особено се гледа во односот кон културата. Сакаме да имаме наследство, но ретко ги запознаваме луѓето што го создавале. Се повикуваме на јазикот, а не го негуваме. Се гордееме со уметниците кога ќе бидат признаени надвор, иако дома сме ги премолчувале. Ги славиме старите занаети како украс на минатото, а не го почитуваме живиот труд на занаетчијата. Бараме општеството да има вредности, додека секојдневно ги обезвреднуваме знаењето, посветеноста и чесната работа.
Кога не знаеме, лесно заменуваме вредност со популарност. Она што е видливо ни изгледа важно, а она што е тивко го сметаме за безначајно. Така вниманието станува пазар, а вредноста се мери според бројот на погледи. Сепак, најдлабоките човечки придонеси често немаат спектакуларна форма. Некој со години воспитува деца, чува семејство, истражува, лекува, преведува, поправа, архивира или пренесува знаење – без сцена, без аплауз и без уверување дека некој воопшто забележал.
Почитувањето е дисциплина на вниманието
Почитувањето не значи слепо согласување. Не значи покорност, страв или обврска да молчиме пред авторитет. Можеме да не се согласуваме со некого и сепак да го почитуваме неговото човечко достоинство, неговиот труд или правото да ја образложи својата мисла. Философското разбирање на почитувањето како признавање на моралната вредност на личноста потсетува дека човекот не станува достоен за основна почит дури откако ќе нè убеди, ќе ни се допадне или ќе ни биде корисен.
Да почитуваш значи да запреш пред да пресудиш. Да прашаш пред да обвиниш. Да сослушаш пред да одговориш. Да признаеш дека пред тебе постои нешто што не е целосно твое, не ти припаѓа и не може да се сведе на твојот моментален впечаток.
Токму затоа почитувањето е форма на внимание. А вниманието денес е ретко. Слушаме за да возвратиме, читаме за да потврдиме што веќе мислиме, гледаме за да споредуваме, разговараме за да победиме. Другиот човек го претвораме во аргумент, пречка, публика или средство. Во таков однос нема место за вистинско ценење зашто не можеш да ја препознаеш вредноста на нешто што никогаш не си го погледнал без брза намера да го употребиш или да го осудиш.
Емпатијата како тивка граматика на човечките односи почнува токму од оваа способност: да се признае дека другиот има внатрешен свет што не ни е веднаш достапен. Почитувањето не бара да го живееме туѓиот живот, туку да не се однесуваме како да го знаеме без да сме го слушнале.
Знаењето не се докажува со гласност
И знаењето може да биде злоупотребено. Понекогаш човек знае многу, а не почитува ништо. Го користи образованието како височина од која ги гледа другите, стручноста како оружје, а информацијата како средство за надмоќ. Таквото знаење не создава ценење, туку хиерархија во која едниот постојано докажува дека е над другиот.
Зрелото знаење има поинаков тон. Тоа знае колку останува непознато. Не се откажува од критичноста, туку ја ослободува од суета. Човекот што навистина познава некоја област обично е внимателен со големите пресуди затоа што ги гледа нијансите, исклучоците и сложеноста. Тој знае дека една постапка не го исцрпува целиот човек, една грешка не го поништува целото дело, а еден успех не создава непогрешливост.
Во таа смисла искуството е тивка памет на човекот само кога не се претвора во самодоволно „јас знам“. Искуството вреди кога нè прави попрецизни, посмирени и поспособни да ја препознаеме цената на туѓиот пат. Ако нè направи груби, неприкосновени и глуви, тогаш сме ја запомниле случката, но не сме ја разбрале поуката.
Философската теорија на вредностите покажува колку е сложено прашањето што го нарекуваме добро, важно, пожелно или достојно за почит. Сепак, во секојдневието често се однесуваме како вредноста да е очигледна и како нашиот вкус да е доволен доказ. Не е. Вкусот може да биде почеток на интересот, но знаењето го проширува погледот, а почитувањето му поставува морална граница.
Не го цениме она што сме го претвориле во потрошен предмет
Современиот човек е навикнат брзо да добива, брзо да користи и брзо да заменува. Оваа навика не останува само кај предметите. Таа се пренесува врз односите, работата, културата и знаењето. Го цениме човекот додека ни е потребен. Ја цениме професијата додека не треба праведно да ја платиме. Ја цениме природата додека не се спротивстави на нашата удобност. Ја цениме традицијата додека може да послужи како декор, а не и кога бара одговорност, проучување и продолжување.
Токму тука се открива разликата меѓу цена и вредност. Цената може да се одреди без љубов, без знаење и без почит. Вредноста бара однос. Таа не постои само во предметот, туку и во нашата способност да го видиме правилно.
Нешто скапо не мора да биде вредно. Нешто старо не мора да биде мудро. Нешто ново не мора да биде подобро. Нешто популарно не мора да биде значајно. За да ги разликуваме овие нешта потребна ни е култура на расудување – подготвеност да учиме, да споредуваме, да го запознаеме контекстот и да ја преиспитаме сопствената мера.
Образованието има смисла токму кога ја развива оваа човечка способност. Не кога произведува луѓе што знаат повеќе податоци, туку луѓе што подобро ја разбираат врската меѓу знаењето, достоинството и одговорноста. И образованието насочено кон човековото достоинство и меѓусебното разбирање ја има таа задача: знаењето да не остане складирана информација, туку да стане основа за посовесен однос кон луѓето и светот.
Вредноста почнува од начинот на кој гледаме
Не можеш да цениш човек ако не го почитуваш доволно за да го слушнеш. Не можеш да цениш дело ако не сакаш да го запознаеш јазикот на кој е создадено. Не можеш да цениш труд ако го забележуваш само конечниот резултат. Не можеш да цениш татковина ако ја користиш како збор, а не ја познаваш како историја, култура, природа, јазик и жива човечка заедница. Не можеш ни себеси да се цениш ако не знаеш кој си и ако сопственото достоинство постојано го менуваш за туѓо одобрување.
Ценењето не е комплимент. Тоа е зрел однос кон вредноста. Во него има љубопитност, благодарност, мера и одговорност. Тоа не нè спречува да гледаме слабости. Напротив, ни овозможува да ги видиме без да го уништиме целото. Како што нè потсетува и размислувањето за човекот пред трајното и минливото, вистинската мера се покажува во способноста да разликуваме што има моментална употреба, а што заслужува долга човечка верност.
Пред да кажеме дека нешто не вреди, треба да се прашаме дали сме го запознале. Пред да кажеме дека некој не заслужува почит, треба да провериме дали не го казнуваме затоа што не ни е сличен, корисен или послушен. А пред да тврдиме дека цениме, треба да видиме дали нашиот однос го потврдува тоа.
Она што навистина го цениме не го трошиме без грижа, не го понижуваме од навика и не го браниме само со зборови. Го запознаваме, го чуваме, го развиваме и му оставаме простор да постои и надвор од нашата корист. Тука започнува секоја сериозна култура – во мигот кога знаењето ќе нè направи повнимателни, а почитувањето поспособни да ја препознаеме вредноста.
