Кога воената алијанса тропа на вратата на сценаристите

Кога НАТО разговара со министри за одбрана, генерали, аналитичари или дипломатски кругови, тоа е очекувано. Кога НАТО почнува да организира затворени средби со сценаристи, режисери и продуценти, прашањето станува многу почувствително: дали станува збор за јавна дипломатија, за обид да се објасни безбедносната реалност, или за потивко влегување на воената политика во просторот на уметничката имагинација?

Според The Guardian, НАТО одржува затворени средби со филмски и телевизиски сценаристи, режисери и продуценти во Европа и САД, што предизвикало реакции и обвинувања дека Алијансата сака преку уметноста да гради позитивни наративи за себе. Средби веќе биле одржани во Лос Анџелес, Брисел и Париз, а следна е најавена во Лондон, со членови на Writers’ Guild of Great Britain.

Самата формулација „затворени средби“ не мора автоматски да значи заговор. Но во културата, каде што симболите, ликовите и приказните често влијаат посилно од официјалните соопштенија, ваквите контакти не можат да се третираат како обична размена на мислења. Кога безбедносна организација зборува со оние што создаваат фикција, таа не разговара само со професионалци. Разговара со луѓе што посредно ја обликуваат јавната имагинација.

Јавна дипломатија или наративна интервенција?

НАТО официјално има развиени механизми за јавна дипломатија и стратешки комуникации. Комитетот за јавна дипломатија на Алијансата има улога да советува за комуникациски, медиумски и јавни прашања, како и да ја поттикнува јавната поддршка и разбирање за целите на НАТО. На официјалната страница на НАТО се наведува дека овој комитет го насочува планирањето, спроведувањето и оценувањето на стратешките комуникации на Алијансата.

Тоа, само по себе, не е спорно. Секоја голема меѓународна организација сака да ја објасни својата улога, особено во време на војни, дезинформации, сајбер-закани и нарушена безбедносна архитектура. Прашањето е каде завршува објаснувањето, а каде почнува влијанието врз културниот производ.

Уметноста има право да се занимава со НАТО, војна, безбедност, шпионажа, Украина, Европа, Русија, тероризам, миграции, технологија и страв. Но уметноста мора да има и право да не биде претворена во продолжена рака на институционален наратив. Ако сценаристот влегува во разговор за да разбере сложена тема – тоа е едно. Ако од него се очекува да ја внесе „пораката“ во идно сценарио – тоа е нешто сосема друго.

Чувствителноста на Четам хаус правилото

Според The Guardian, најавената средба во Лондон треба да се одржи според Chatham House rule, што значи дека учесниците можат да користат информации од разговорот, но не смеат да ги откриваат идентитетите на присутните. Темата, според поканата, е „еволуирачката безбедносна состојба во Европа и пошироко“.

Овој формат има смисла во дипломатијата, безбедноста и аналитичките кругови. Тој овозможува поотворен разговор без јавен притисок. Но кога се применува во креативната индустрија, се јавува дополнителна етичка дилема: ако авторот добие информации, атмосфера, пристап и впечаток на „посебно знаење“ од институција со воена и политичка тежина, дали подоцна ќе биде доволно слободен критички да го обработи тоа?

Сценаристот не е stenograf на институцијата. Тој е автор. Но и авторот е човек: може да биде фасциниран од пристап, од доверливост, од чувство дека влегол во „внатрешниот свет“ на моќта. Тука ризикот не е само во директна пропаганда. Ризикот е во суптилната промена на перспективата: кога моќта почнува да изгледа поразумна само затоа што ти дозволила да ѕирнеш зад завесата.

Зошто филмот е толку важен?

Филмот и телевизијата одамна се повеќе од забава. Тие создаваат слики за светот. Го обликуваат начинот на кој гледаме војник, непријател, сојузник, предавник, терорист, бегалец, разузнавач, држава, граница, херој и жртва. Една серија понекогаш може да направи повеќе за јавното чувство отколку десет официјални говори.

Токму затоа државите, воените структури и разузнавачките заедници низ историјата покажувале интерес за популарната култура. Не секогаш преку груба цензура. Понекогаш преку пристап до локации, техника, консултанти, архиви, експерти, симболичка поддршка и „автентичност“. Во замена, културниот производ добива убедливост, а институцијата добива човечко лице.

Ова не значи дека секој филм во кој војската е прикажана позитивно е пропаганда. Не значи ни дека секој разговор меѓу институција и автор е проблематичен. Но значи дека мора да постои јавна свест за тоа како функционира мекиот притисок. Во пропагандата најопасно не е секогаш тоа што некој ти кажува што да мислиш, туку тоа што ти ја поставува рамката во која мислењето изгледа природно.

Критиките од авторите

Во текстот на The Guardian, дел од поканетите автори изразуваат загриженост дека се бара од нив да придонесат кон пропаганда за НАТО. Ирскиот сценарист Алан О’Горман ја нарекува идејата „очигледна пропаганда“, додека сценаристот и продуцент Фејсал А. Куреши предупредува дека креативците можат да бидат заведени од впечатокот дека добиваат привилегиран пристап до тајно или посебно знаење.

Оваа критика не треба да се отфрли како наивен пацифизам или како автоматски анти-НАТО став. Таа отвора сериозно прашање: дали уметникот е доволно заштитен од институционалната гравитација на моќта? Дали може да влезе во таква средба без потоа неговата имагинација да биде ненамерно насочена? Дали ќе ги слушне и другите страни, жртвите, критичарите, малите земји, цивилите, луѓето што ја плаќаат цената на безбедносните доктрини?

Уметноста не мора да биде неутрална. Но мора да биде слободна. Таа може да биде про-НАТО, анти-НАТО, скептична, трагична, сатирична, документарна, херојска или мрачна. Проблемот почнува кога една од тие позиции добива институционална предност преку затворен пристап, внимателно избрани информации и комуникациски цели.

Одбраната на НАТО и аргументот за информирање

Од НАТО, според The Guardian, велат дека ова е четврта во серија сесии за автори на фикција во забавната индустрија, вклучувајќи сценаристи, showrunner-и и писатели, а дека иницијативата произлегла од интерес на луѓе од индустријата да дознаат повеќе за тоа што е НАТО и како функционира. Претставник на WGGB, пак, нагласил дека синдикатот само пренел покана од трета страна и дека тоа не значи поддршка за организацијата.

Овој аргумент не е без основа. Авторите навистина имаат потреба од истражување. Ако некој пишува серија за европска безбедност, војна, сајбер-напади или дипломатски кризи, нормално е да сака да разговара со експерти. Проблемот не е во знаењето. Проблемот е во рамнотежата.

Ако НАТО зборува со сценаристи, тогаш истите автори треба да имаат можност да разговараат и со мировни истражувачи, критичари на милитаризацијата, правници за човекови права, воени ветерани, цивилни жртви, независни новинари, историчари и луѓе од земји што различно ја доживуваат Алијансата. Само така креативното истражување останува истражување, а не еднонасочна комуникациска траса.

Во време на војна, приказната станува оружје

Европа живее во период во кој безбедносните прашања повторно се централни. Војната во Украина, заканите од Русија, дебатите за одбранбени буџети, американската непредвидливост, сајбер-нападите и дезинформациите создаваат нова атмосфера. Во таков контекст, НАТО сака да ја објасни својата улога. Но токму во таков контекст јавноста мора да биде уште повнимателна.

Кога стравот расте, наративот станува оружје. Кога јавноста се убедува дека светот е опасен, полесно се прифаќаат поголеми воени буџети, нови безбедносни мерки, потесна контрола, надзор, мобилизација на симболи и ограничување на просторот за сомнеж. Уметноста, ако е слободна, може да ја покаже целата сложеност на тоа. Ако е инструментализирана, може да ја поедностави до порака.

Филмот има огромна моќ затоа што не убедува само со аргументи. Тој убедува со лице, музика, жртва, херој, ритам, страв и катарза. Затоа влијанието врз филмската имагинација е посуптилно од политичка реклама. Публиката не мисли дека гледа став. Таа мисли дека гледа приказна.

Културата не смее да стане додаток на безбедносна стратегија

Културата може да разговара со институции, но не смее да им служи како декоративен продолжеток. Таа може да истражува безбедносни теми, но не смее да биде претворена во мека обвивка на воена политика. Таа може да ја разбере потребата од одбрана, но мора да го зачува правото да праша: кој ја дефинира заканата, кој профитира од неа, кој ја плаќа цената и кој останува без глас?

Ова особено важи за малите земји и јавности како македонската. Македонија е членка на НАТО, но токму затоа не треба да се откаже од критичко размислување. Членството во Алијансата не значи културна покорност. Не значи дека секој наратив за НАТО мора да биде позитивен, ниту дека секоја критика е антизападна. Зрелата демократија знае да биде дел од сојуз, а сепак да поставува прашања.

Ако уметноста се претвори во безбедносна алатка, тогаш ја губи својата најважна сила: да ја вознемирува удобната вистина. Да покаже што не сакаме да видиме. Да ја измеша перспективата. Да ја одбрани човечката сложеност од институционалната порака.

Заклучок: јавноста има право да знае кој ја обликува приказната

НАТО има право да комуницира. Филмските автори имаат право да истражуваат. Но јавноста има право да знае кога институциите на моќ се обидуваат да воспостават блиски канали со оние што создаваат културни наративи. Особено кога средбите се затворени, кога учесниците не се именуваат и кога од разговорите, според објавените информации, веќе произлегле идеи за можни проекти.

Не е спорно дека светот е опасен. Спорно е ако опасноста стане причина уметноста да се третира како комуникациски ресурс. Не е спорно дека НАТО сака да ја објасни својата улога. Спорно е ако објаснувањето почне да се претвора во тивко насочување на приказните.

Затоа оваа тема е важна и надвор од Холивуд, Лондон, Брисел или Париз. Таа не прашува само што сака НАТО од филмот. Таа прашува што сака моќта од уметноста. А одговорот, ако сакаме слободна култура, мора да остане јасен: уметноста може да разговара со моќта, но не смее да и стане гласноговорник.