Самитот на НАТО во Анкара требаше да биде приказна за воена кохезија, одбранбени буџети и нова европска одговорност. Наместо тоа, уште пред да почне, Турција ја испрати и другата слика: забранети собири, засилена полиција, приведени демонстранти, новинари и активисти. Во градот што ќе ги пречека лидерите на 32-те членки на Алијансата, безбедноста стана и дипломатски аргумент и внатрешнополитички тест.
НАТО во Анкара, протестот на улица
Официјално, самитот на НАТО во Анкара се одржува утре и задутре, во момент кога Алијансата ја преиспитува распределбата на товарот меѓу САД и Европа, поддршката за Украина и идната индустриска база на одбраната. НАТО го најави собирот како состанок на шефови на држави и влади и клучни партнери, со фокус врз напредокот по претходниот самит и новите безбедносни приоритети.
Но, политичката сцена надвор од салите изгледа далеку понемирно. Според Ројтерс, турските власти привеле повеќе од 100 лица за време на анти-НАТО протести организирани од Комунистичката партија на Турција. Протестите во Анкара биле растурени од полицијата за разбивање демонстрации, а собири имало и во Истанбул.
Пораката на демонстрантите е позната од старите антивоени речници, но контекстот е нов: НАТО бара повеќе оружје, повеќе производство и поголеми воени издатоци, додека дел од јавноста во Турција го чита тоа како милитаризација на политиката. Анкара, пак, одговори со безбедносна логика: затворени патишта, ограничени собири и засилено полициско присуство.
Приведени новинари и прашањето што не може да се скрие
Ова не е само приказна за еден протест. Турски и меѓународни медиуми објавија дека во пресрет на самитот биле приведени и новинари, активисти, адвокати и други јавни фигури. Bianet извести за нов бран притворања, вклучувајќи новинари, адвокати, академици и студенти, во рамки на истраги што властите ги поврзуваат со „тероризам“.
Human Rights Watch уште на 25. јуни предупреди дека апсењето на најмалку 209 лица во Анкара пред самитот покажува „сурова нетолеранција“ кон слободата на говор и собирање. Amnesty International, пак, побара турските власти да ја укинат општата забрана за протести и да ги ослободат лицата што, според организацијата, биле произволно приведени.
Токму тука е политичката слабост на спектаклот. Кога една членка на НАТО е домаќин на самит за колективна безбедност, а истовремено го стеснува просторот за јавно несогласување, Алијансата добива непријатна слика: однадвор зборува за демократија, однатре гледа како демократијата се третира како ризик.
Европа треба да плати повеќе, Америка да остане пресудна
На самитот во Анкара се очекува да продолжи притисокот врз европските членки за поголеми одбранбени издатоци. Оваа линија не е нова, но има посилен политички набој: војната во Украина продолжува да ја троши европската безбедносна самодоверба, а САД сè поотворено бараат Европа да преземе поголем дел од конвенционалната одбрана. На оваа тема Паноптикум веќе пишуваше во анализата „НАТО пред Анкара: членот 5 повторно станува главна дилема“.
Освен официјалните состаноци, НАТО во Анкара организира и Форум за одбранбена индустрија, на кој фокусот е врз производство, инвестиции и иновации во одбраната. Тоа е јасен знак дека Алијансата веќе не зборува само за политичка солидарност, туку за фабрики, договори, муниција, технологии и долгорочна воена подготвеност.
Во македонски контекст, ова не е далечна тема. Македонија е членка на НАТО и дел од истата равенка на одбранбени трошоци, модернизација и европска безбедносна одговорност. Затоа текстовите како „Македонската одбрана влегува во европската трка за капацитети“ и „Армијата доби европска опрема вредна над 40 милиони евра“ ја покажуваат локалната страна на една многу поширока трансатлантска промена.
Трамп, Ердоган и тешката уметност на единството
Дополнителна тежина на самитот му дава присуството на американскиот претседател Доналд Трамп. Според Ројтерс, Трамп треба да се сретне со украинскиот претседател Володимир Зеленски и со сирискиот претседател Ахмед ал Шара на маргините на самитот, при што Украина, воената помош и притисокот врз сојузниците за поголеми издатоци остануваат меѓу главните теми.
Трамп повторно ја става Алијансата во позната дилема: дали американската моќ ќе ја зацврсти НАТО-кохезијата или ќе ја тестира до границите на политичката трпеливост. Ердоган, од своја страна, го користи домаќинството за да ја покаже Турција како незаменлив безбедносен играч – држава што е мост меѓу Европа, Блискиот Исток, Црното Море и Кавказот. За таа сложена позиција Паноптикум веќе пишуваше во анализата „Ердоган меѓу НАТО, ЕУ и Блискиот Исток“.
Безбедноста што се плаши од гласови
Секоја држава има право да обезбеди меѓународен самит. Но, кога безбедноста станува покритие за широки забрани, масовни приведувања и притисок врз медиуми, тогаш прашањето веќе не е само полициско. Прашањето е политичко: може ли сојуз што се темели врз демократски вредности да ја игнорира ерозијата на тие вредности кај свој важен член?
Анкара деновиве е повеќе од дипломатска локација. Таа е сцена на судир меѓу две логики: логиката на воената подготвеност и логиката на јавната слобода. Првата бара дисциплина, координација и сила. Втората бара простор за несогласување. Кога втората се притиска во име на првата, безбедноста станува послаба токму таму каде што сака да изгледа најсилна.
Во тоа е вистинската вест од Анкара: НАТО може да ја мери својата иднина во проценти од БДП, во договори за оружје и во декларации за колективна одбрана. Но, кредибилитетот на Алијансата ќе се мери и според тоа колку гласови може да поднесе во градот што ја пречекува.
