Настани на 26 септември спојуваат неколку сосема различни приказни што подоцна оставиле трајна трага во науката, културата, технологијата и македонскиот јавен живот. На овој датум Ајнштајн ја објавил специјалната теорија на релативноста, во вода бил спуштен еден од најпознатите прекуокеански бродови на XX век, а Бродвеј ја добил премиерата на „West Side Story“. Во Македонија бил направен важен чекор во богословското образование и започнал фестивалот „Ин Виница Веритас“, додека музичката историја го памети 26 септември по „Abbey Road“. Датумот денес има и уште едно значење – Европа го одбележува како ден посветен на јазичната разновидност.
1905 – Ајнштајн ја објави специјалната теорија на релативноста
Дваесет и шестгодишниот Алберт Ајнштајн работел во патентното биро во Берн кога во 1905 година објавил серија трудови што целосно ќе ја променат модерната физика. На 26 септември во списанието „Annalen der Physik“ бил објавен неговиот труд „За електродинамиката на телата во движење“, во кој ја формулирал специјалната теорија на релативноста.
Клучната промена била радикална: просторот и времето повеќе не можеле да се третираат како апсолутни и независни величини. Брзината на светлината останува иста за набљудувачите што се движат рамномерно едни во однос на други, а мерењето на времето и должината зависи од нивното движење. Deutschlandmuseum во Берлин го наведува 26 септември 1905 година како датум на објавувањето на трудот. Теоријата подоцна ќе стане еден од темелите на современата физика и предуслов за разбирање на светот од честичките до космологијата.
1934 – „Queen Mary“ беше спуштена во вода
Во бродоградилиштето John Brown во Клајдбанк, Шкотска, огромниот труп познат дотогаш само како број 534 конечно добил име. На 26 септември 1934 година кралицата Мери го крстила бродот „Queen Mary“, а океанскиот гигант бил спуштен во реката Клајд пред огромна публика.
Бродот бил долг повеќе од 300 метри и создаден за брзо трансатлантско поврзување меѓу Европа и Северна Америка. официјалната историја на Queen Mary го бележи овој датум како моментот кога проектот престанал да биде само огромна конструкција во бродоградилиште и станал еден од најпрепознатливите патнички бродови на своето време. Подоцна ќе ја освои и „Сината лента“ за брзина на Атлантикот, а за време на Втората светска војна ќе биде приспособен за транспорт на војници.
1957 – „West Side Story“ ја имаше својата премиера на Бродвеј
Во Winter Garden Theatre во Њујорк била отворена претстава што класичната приказна за Ромео и Јулија ја преселила во современ град со улични банди, миграција, предрасуди и млади луѓе заробени меѓу љубовта и насилството. „West Side Story“ премиерно била изведена на Бродвеј на 26 септември 1957 година.
Музиката на Леонард Бернштајн, текстовите на Стивен Сондхајм, либретото на Артур Лорентс и кореографијата на Џером Робинс создале мјузикл што го поместил стандардот на американскиот музички театар. официјалната архива на „West Side Story“ наведува дека оригиналната продукција имала 732 изведби. Подоцнежната филмска верзија ќе ја прошири приказната до глобална публика, но пресвртот започнал токму на бродвејската сцена во 1957 година.
1967 – Донесена е одлука за отворање Македонска православна богословија
Само неколку месеци по прогласувањето на автокефалноста на Македонската православна црква, Светиот архијерејски синод се соочил со практично прашање: каде ќе се образуваат идните свештеници на македонски јазик? На седницата од 26 септември 1967 година била донесена одлука за отворање средно богословско училиште „Св. Климент Охридски“.
Документите објавени во монографијата за архиепископот Доситеј, достапна преку репозиториумот на УКИМ, го наведуваат решението на Синодот од 26 септември. Богословијата првично работела во манастирот „Горни Свети Илија“ во Бањани, а свеченото отворање било извршено на 31 октомври 1967 година. Со тоа црковната организација добила и сопствен систем за средно теолошко образование на македонски јазик.
1969 – The Beatles го објавија „Abbey Road“
Последниот албум што четворицата Beatles го снимиле заедно се појавил во Велика Британија на 26 септември 1969 година. „Abbey Road“ не бил последниот албум што групата го издала – „Let It Be“ ќе се појави следната година – но бил последниот на кој Џон Ленон, Пол Макартни, Џорџ Харисон и Ринго Стар работеле заедно како активен студиски бенд.
Официјалната страница на The Beatles го наведува токму 26 септември како датум на издавање. Албумот ги содржи „Come Together“, „Something“, „Here Comes the Sun“ и прочуениот медли на втората страна, а неговата обвивка со четворицата музичари на пешачкиот премин пред студиото Abbey Road стана една од најпрепознатливите фотографии во поп-културата. Албумот веднаш стигнал до првото место на британската топ-листа и останал таму седумнаесет недели.
1983 – „Australia II“ ја прекина 132-годишната американска доминација во America’s Cup
Една од најдолгите серии на победи во историјата на организираниот спорт завршила во водите кај Њупорт, Род Ајленд. Јахтата „Australia II“, предводена од Џон Бертранд, во решавачката седма трка го победила американскиот „Liberty“ и го освоила America’s Cup.
Според Националниот музеј на Австралија, „Australia II“ ја минала целта во 17:21 часот на 26 септември 1983 година. Тоа бил првиот пат по 132 години трофејот да замине од Соединетите Држави. Голем дел од вниманието го привлекол и иновативниот крилест кил на јахтата, дело на дизајнерот Бен Лексен. Победата во Австралија прераснала во национална прослава и останува едно од најпознатите достигнувања во историјата на едрењето.
1993 – Во Виница започна „Ин Виница Веритас“
Македонската културна карта на 26 септември добила уште една трајна точка во 1993 година, кога во Виница било отворено првото издание на фестивалот за хумор, сатира и карикатура „Ин Виница Веритас“.
Фестивалот се развил како место за карикатуристи, сатиричари, театарски автори и изведувачи од Македонија и странство. Историскиот календар го бележи 26 септември 1993 година како датум на првото издание, а подоцнежните фестивалски хроники ги наведуваат Мирхат Јусрефовски, Миле Бојаџиски, Иван Бојаџиски и Благој Лазаров меѓу иницијаторите на манифестацијата. Во земја во која фестивалите често имаат краток век, „Ин Виница Веритас“ успеал да изгради сопствен идентитет околу нешто што никогаш не излегува од мода – способноста општеството да се погледне себеси низ хумор и сатира.
2001 – Европскиот ден на јазиците првпат беше одбележан
Европа има стотици јазици, дијалекти и јазични заедници, а на 26 септември 2001 година таа разновидност добила свој заеднички ден. Европскиот ден на јазиците бил организиран во рамките на Европската година на јазиците, заедничка иницијатива на Советот на Европа и Европската Унија.
Советот на Европа наведува дека првото одбележување било токму на 26 септември 2001 година, со милиони учесници во 45 земји. Успехот на иницијативата довел до одлука датумот да стане годишен Европски ден на јазиците. Целта не е само учење странски јазици, туку зачувување на јазичното наследство, почитување на помалку распространетите јазици и развивање на повеќејазичноста. За македонскиот јазик, како еден од европските литературни јазици со сопствена кодифицирана норма и културна традиција, ваквиот ден има и сосема непосредно значење.
Настани на 26 септември покажуваат како историјата може истовремено да се движи низ формула, музичка партитура, бродоградилиште, училишна одлука, јахта и карикатура. Ајнштајн го променил начинот на кој ги разбираме просторот и времето, Beatles оставиле албум што и денес се слуша како современ, а Европскиот ден на јазиците потсетува дека културната разновидност не е украс на Европа, туку нејзина основна структура. Во македонската линија на датумот, богословијата „Св. Климент Охридски“ и „Ин Виница Веритас“ покажуваат две различни, но подеднакво живи страни на домашната културна традиција.
