„Кој сече со меч, од меч гине.“
Во оваа стара македонска реченица има повеќе политичка философија отколку во многу томови за власта, војната и човечката природа. Таа не вели дека секој насилник механички ќе биде убиен со истото оружје со кое убивал. Поговорката предупредува на нешто подлабоко: оној што го прогласува насилството за дозволен начин на решавање на конфликтите веќе го прифатил светот во кој насилството може да биде употребено и против него.
Кога мечот еднаш ќе стане аргумент, никој повеќе нема монопол врз мечот.
И тука започнува трагедијата.
Човекот што прв удира често мисли дека со ударот ја покажува својата сила. Меѓутоа, многу почесто тој само ја признава немоќта на своите други аргументи. Кога разумот, зборот, законот, трпението, преговарањето и самоконтролата ќе бидат исфрлени од игра, останува голата сила.
А силата има една опасна особина: таа лесно го убедува човекот дека е во право само затоа што во моментот е посилен.
Но силата никогаш не е трајна.
Денешниот победник може да биде утрешниот поразен. Оној што денес поставува правила со тупаница, утре нема морално право да се жали кога некој друг ќе употреби поголема тупаница.
Затоа насилството е повеќе од физички чин. Тоа е создавање принцип според кој светот треба да функционира.
И токму затоа е толку опасно.
Насилството започнува многу пред првиот удар
Насилството ретко започнува со нож, куршум или тупаница. Почнува со збор. Почнува со навредата. Со понижувањето. Со прогласувањето на другиот за помалку вреден. Со убедувањето дека противникот не е човек со кого треба да разговараме, туку непријател што треба да го уништиме.
„Забите се граница на јазикот.“
Колку едноставна, а колку современа мисла. Забите се природната ограда поставена пред зборот да излезе во светот. Како да ни кажува природата: пред да зборуваш – сопри се. Размисли.
Зашто зборот може да биде претходница на ударот.
Јазикот што постојано произведува омраза порано или подоцна почнува да бара физичко продолжение на сопствената реторика. Не може со години да се говори дека некоја група е предавничка, опасна, нечовечна, паразитска или непријателска, а потоа да се глумиме изненадени кога некој ќе реши тие зборови да ги претвори во дело.
Говорот не е секогаш насилство. Но говорот може да ја подготви сцената на насилството.
Во политиката тоа е особено опасно. Демагошкиот политичар најпрвин го дели светот на „ние“ и „тие“. Потоа на добри и лоши. На патриоти и предавници. На крајот, на луѓе кои заслужуваат права и луѓе за кои правата стануваат предмет на сомнеж.
И тогаш насилството повеќе не изгледа како насилство.
Изгледа како „одбрана“. Како „чистење“. Како „возвраќање“. Како „правда“.
Токму тука започнува една од најголемите морални измами на човековата историја: насилникот речиси никогаш не сака да се гледа себеси како насилник.
Тој секогаш има приказна според која бил принуден.
Гневот како краткотрајно лудило
Гневот е почеток на лудило. (Ira initium insaniae.) Не значи дека секој гнев е неправеден. Постојат работи пред кои човекот има морално право да биде гневен. Понижувањето, неправдата, тиранијата, насилството врз невини луѓе можат да предизвикаат сосема оправдан бес. Но гневот е лош судија. Тој сака решение веднаш. Сака виновник. Сака казна. И што е најопасно – сака едноставност.
Во состојба на бес човекот престанува да ја гледа сложеноста на светот. Луѓето стануваат категории. Наместо личности гледаме непријатели. Наместо причини гледаме заговори. Наместо проблеми гледаме виновници. Тогаш започнува моралното скратување на патот.
Наместо да се прашаме „што е исправно?“, се прашуваме: „Кого да удриме?“
„Ако чеканот е твоето единствено средство, секој проблем ќе ти изгледа како шајка.“
Ова не е само поговорка за човековиот карактер, туку цела теорија на политичката моќ.
Државата што се навикнува секој проблем да го решава со репресија наскоро насекаде гледа непријатели. Армијата што се користи како одговор на секој конфликт наскоро секој конфликт го гледа како војна. Политичката партија што живее од мобилизација против непријател наскоро мора постојано да произведува нови непријатели за да ја оправда сопствената смисла.
Чеканот бара шајки.
А системот изграден врз насилство бара луѓе врз кои насилството ќе биде применето.
Најопасната реченица: „Тие први почнаа“
Речиси секое насилство има свое оправдување. „Тие први нападнаа.“ „Ние само возвративме.“ „Немавме избор.“ „Моравме да покажеме сила.“ „Со такви луѓе не може поинаку.“
Тоа се реченици стари колку и човечките конфликти.
Fer aut feri: ne feriaris feri!
„Или трпи или удри; удри за тебе да не те удрат.“
Во некои крајни околности одбраната навистина е неопходна.
Пацифизмот што му вели на нападнатиот едноставно да се предаде може да стане морално лицемерство. Но меѓу правото на одбрана и култот кон превентивниот удар има огромна разлика. Зашто човекот кој постојано се убедува дека мора прв да удри за да не биде удрен, наскоро ќе почне нападот да го нарекува самоодбрана.
Тогаш секоја агресија добива алиби.
„Борба против оган со оган.“
Понекогаш тоа функционира. Но огнот има навика да не ја признава разликата меѓу оној што го запалил и оној што возвратил. Кога пожарот ќе стане доволно голем, гори сè. Победникот. Поразениот. Виновниот. Невиниот.
„Она што ќе го зафатат огнот, војската и водата, не може да остане.“
Тоа е речиси совршена слика на неконтролираното насилство. Откако ќе биде ослободено, насилството тешко ги почитува границите што неговите иницијатори му ги нацртале.
Мечот полесно се вади отколку што се враќа
„Полесно е да се извади мечот од ѕидот, отколку да се закачи.“
Ова би требало да стои над вратата на секој парламент, претседателски кабинет, генералштаб и центар на политичка моќ. Да започнеш конфликт е лесно. Да го завршиш е сосема друга работа.
Во првите часови од секоја војна владее јазикот на сигурноста.
„Ќе трае кратко.“ „Ќе победиме.“ „Другата страна ќе попушти.“ „Ќе покажеме сила и сè ќе заврши.“
Но историјата е гробница на ваквите проценки. Насилството создава сопствена динамика.
Еден напад бара одговор. Одговорот бара контраодговор.
Погребите создаваат нови луѓе што сакаат одмазда. Одмаздата создава нови погреби. Така се создава круг во кој веќе никој не знае точно каде започнала вината, но секој знае зошто сака да продолжи.
Во еден миг првичниот повод станува речиси неважен. Останува само меморијата на нанесената болка.
„Ако си го одбрал едниот крај на стапот, си го одбрал и другиот.“
Не можеме да го одбереме насилството, а да ги одбиеме неговите последици. Не можеме да ја сакаме победата, а да не ја прифатиме можноста за пораз. Не можеме да го понижуваме другиот без да создадеме во него желба еден ден да ни го врати понижувањето. Не можеме да ја нормализираме омразата, а потоа да се чудиме што општеството станало омразено.
Стапот секогаш има два краја.
Да се спречи волкот пред да влезе во стадото
„Викај по волкот дури не влегол во булукот.“
Ова е мудрост за превенцијата. Насилството најлесно се спречува додека сè уште не станало насилство. Додека е закана. Додека е говор на омраза. Додека е политичко заплашување. Додека се кршат само правилата, а не човечки коски. Додека институциите сè уште можат да реагираат. Додека соседот сè уште не станал непријател. Додека различното мислење сè уште не се нарекува предавство. Кога волкот веќе ќе влезе во стадото, тогаш сите решенија стануваат поскапи.
Истото важи за општествата. Не е мудрост да се чека улиците да станат насилни за да се прашуваме од каде дошло насилството. Треба да се гледа што му претходело. Кои зборови биле дозволени. Кои закани биле релативизирани. Кои институции молчеле. Кои политичари профитирале од стравот.
„Кога стариот пес лае, треба да се види што е.“
Предупредувањата не се секогаш паника. Понекогаш искуството лае пред катастрофата.
Кога ги спасуваме урнатините
„Кога ќе дозволиме да се срушат куќите, настојуваме да ги спасиме урнатините.“
Колку човечки. Прво го уништуваме она што можевме да го зачуваме, а потоа свечено формираме комисии за обнова. Прво ја разоруваме довербата, потоа повикуваме на помирување. Прво го труеме јавниот простор со навреди, потоа бараме „смирување на тензиите“. Прво ги делиме луѓето, потоа организираме конференции за заедништво. Прво ја рушиме куќата. Потоа гордо спасуваме тула.
Тоа е стара цивилизациска болест: реакцијата ја заменува превенцијата.
А вистинската зрелост на едно општество не се гледа само во способноста да го казни насилникот.
Се гледа во способноста да создаде услови насилството да не стане нормален начин на комуникација.
Анархијата и тиранијата – двете лица на стравот
„И една ноќ анархија е полоша од многу години тиранија.“
Во неа се содржи стравот на човекот од хаосот. Тоа е вистински страв. Кога ќе исчезнат правилата, кога никој не знае кој го штити животот, имотот и достоинството, најсилниот почнува да станува закон. Но оваа поговорка треба да се чита внимателно. Зашто стравот од анархија отсекогаш бил една од најмоќните алатки со кои тиранијата се оправдувала себеси.
„Без нас ќе има хаос.“ „Без цврста рака ќе има насилство.“ „Без нашата сила државата ќе пропадне.“
Така насилната власт го продава сопственото насилство како лек против поголемо насилство. Но изборот меѓу анархија и тиранија е лажен избор. Цивилизацијата измислила нешто трето.
Закон. Институции. Ограничена власт. Одговорност. Право. Суд. Демократија.
Не затоа што луѓето се природно добри, туку токму затоа што знаеме дека човекот може да биде опасен кога ќе добие неограничена моќ.
Плевелот навистина расте брзо
Плевелот брзо расте. (Mala herba cito crescit.)
И омразата расте брзо. Многу побрзо од довербата. За доверба се потребни години. За нејзино уништување понекогаш е доволна една реченица.
За мир се потребни илјадници мали договори, компромиси, воздржувања и секојдневни чинови на нормалност. За војна понекогаш е доволен еден куршум.
Тука лежи асиметријата меѓу создавањето и уништувањето. Куќа се гради со месеци. Се пали за минути.
Човек се воспитува со децении. Се убива за секунда.
Затоа цивилизацијата е кревка. Нејзината сила не лежи во тоа што го искоренила насилството од човекот. Не го искоренила.
Нејзината големина е во обидот да му постави граници.
На насилството не му се спротивставува слабоста
Често се прави погрешна поделба: или си насилен или си слаб. Тоа е примитивна математика. Самоконтролата не е слабост. Воздржаноста не е кукавичлук. Преговарањето не е капитулација. Да не удриш кога можеш да удриш понекогаш бара многу повеќе сила отколку самиот удар.
Насилството е лесно токму затоа што е непосредно. Не бара голема интелектуална архитектура.
Тупаницата нема аргумент. Мечот нема дијалог. Куршумот нема сомнеж.
Но цивилизираниот човек мора да живее со сомнежот. Да праша дали можеби греши. Да ја слушне другата страна. Да го контролира сопствениот бес. Да ја разликува правдата од одмаздата.
Gutta cavat lapidem non vi sed saepe cadendo.
Капката го длаби каменот не со сила, туку со постојано паѓање.
Не секоја промена бара експлозија. Понекогаш истрајноста е посилна од ударот. Граѓанскиот отпор. Зборот. Образованието. Законот. Долгото инсистирање na вистината. Сите тие изгледаат послабо од оружјето во првиот миг.
Но историјата многупати покажала дека она што изгледа слабо може да трае подолго од она што изгледа непобедливо.
Праведноста започнува од устата
Во Библијата се вели:
„Устата на праведниот е извор на живот, а устата на нечесниот крие насилство.“
Ова нè враќа повторно кон почетокот. Кон зборот. Зашто насилството не е само прашање што прават нашите раце. Прашање е и што прави нашиот јазик. Каков свет градиме со зборовите? Свет во кој другиот може да постои? Или свет во кој неговото постоење веќе претставува навреда?
Општество што го губи јазикот на несогласувањето постепено го добива јазикот на непријателството. А кога политичкиот противник ќе стане непријател, следниот чекор е опасно лесен. Непријателот не треба да се победи на избори. Тој треба да се уништи.
Тука демократијата завршува многу пред формално да бидат укинати изборите.
На која страна од прогонството стоиме?
Во Талмудот се вели:
„Подобро е ако се наоѓаме меѓу прогонети одошто меѓу прогонители.“
Не: дали сме силни? Не: дали победуваме? Не: дали нашата страна има повеќе оружје? Туку:
Што стануваме додека се бориме?
Ова е прашањето што насилството постојано се обидува да го замолчи. Зашто човек може да ја победи битката и да се изгуби себеси. Може да го уништи непријателот и да стане сличен на него. Може да бара правда и да заврши во одмазда. Може да тргне да се брани од злото и постепено да ги усвои неговите методи.
Затоа најтешката граница во секој конфликт не е линијата меѓу две армии.
Таа минува низ човекот. Низ неговата совест.
Мечот секогаш се враќа
„Кој сече со меч, од меч гине.“
Тоа не е клетва. Тоа е предупредување.
Насилството создава свет во кој насилството станува дозволено. И токму затоа секој што посегнува по мечот треба да знае дека во истиот миг не го вооружува само себе. Го вооружува и принципот според кој еден ден некој друг може да го нападне него.
Најголемата победа на цивилизацијата затоа не е да има посилен меч.
Туку да создаде свет во кој мечот што поретко се вади.
Свет во кој предупредувањето ќе се слушне пред волкот да влезе во стадото. Во кој јазикот ќе има граница пред да стане омраза. Во кој гневот нема веднаш да стане политика. Во кој силата ќе биде ограничена со право. Во кој противникот нема автоматски да биде прогласен за непријател. И во кој човекот ќе разбере дека најголемата храброст не е секогаш да удриш.
Понекогаш е да ја спуштиш раката.
Да го вратиш мечот на ѕидот додека сè уште можеш. Бидејќи штом еднаш сите ќе почнат да се борат со оган против оган, прашањето повеќе не е кој прв го запалил пожарот.
Прашањето е:
Ќе остане ли нешто што нема да изгори?
Македонски народни пословици и изреки
Викај по волкот дури не влегол во булукот.
Кој сече со меч, од меч гине.
Кога стариот пес лае, треба да се види што е.
Насилство
Пословици и изреки од народи во светот
Подобро да се биде внимателен отколку слепо да се јуриша. (Индиска)
Забите се граница на јазикот. (Српска)
Она што ќе го зафатат огнот, војската и водата, не може да остане. (Српска)
Борба против оган со оган. (Англиска)
Кога ќе дозволиме да се срушат куќите, настојуваме да ги спасиме урнатините. (Руска)
Полесно е да се извади мечот од ѕидот, отколку да се закачи. (Руска)
Ако си го одбрал едниот крај на стапот, си го одбрал и другиот. (Африканска)
Ако чеканот е твоето единствено средство, секој проблем ќе ти изгледа како шајка. (Африканска)
И една ноќ анархија е полоша од многу години тиранија. (Арапска)
Латински изреки
Fer aut feri: ne feriaris feri! (Или трпи или удри; удри за тебе да не те удрат.)
Gutta cavat lapidem non vi sed saepe cadendo. (Капката длаби камен не со сила, туку со често капење.)
Ira initium insaniae. (Гневот е почеток на лудило.)
Mala herba cito crescit. (Плевелот брзо расте.)
Домисла, гесло, мисла водилка
Устата на праведниот е извор на живот, а устата на нечесниот крие насилство.
Библија
Подобро е ако се наоѓаме меѓу прогонети одошто меѓу прогонители.
Талмуд
