Името што почнува од сон

Правилно е морфин. Обликот морфиум може да се спомне само како историска форма, затоа што германскиот аптекар Фридрих Вилхелм Адам Сертирнер супстанцијата првично ја именувал како morphium, според Морфеј, грчкиот бог на сонот и сонувањето. Во современ македонски текст, особено во медицински, научно-популарен и уреднички контекст, се користи морфин.

Во популарната верзија често се вели дека морфинот го добил името во 1803 година од својот откривач, по Морфеј. Тоа не е сосема погрешно, но е попрецизно да се каже дека Сертирнер го изолирал морфинот од опиум околу 1804 година. Encyclopaedia Britannica наведува дека морфинот бил изолиран од опиум од германскиот хемичар Ф. В. А. Сертирнер околу 1804 година, додека историскиот преглед објавен во National Library of Medicine го поставува ова откритие како важен момент во развојот на фармакологијата.

Од опиумска смеса до активна супстанција

Пред морфинот, опиумот бил стар лек со непредвидлива сила. Човекот знаел дека афионот може да ја смири болката, да го успие телото и да го омекне страдањето, но не знаел која состојка ја носи таа моќ. Токму тука Сертирнер го прави пресвртниот чекор: од растителна смеса изолира активен алкалоид.

Тоа не било само откривање на уште еден лек. Тоа било еден од првите големи моменти на модерната фармакологија – премин од традиционална употреба на растенија кон хемиско изолирање, мерење и испитување на нивните активни состојки. Според историскиот труд „The isolation of morphine by Sertürner“, изолацијата на морфинот од опиумот го означува почетокот на една нова епоха во разбирањето на лековите од растително потекло.

Зошто токму Морфеј?

Името има силна симболика. Морфеј во грчката митологија е поврзан со сонот, со сновиденијата и со облиците што му се јавуваат на човекот додека спие. Морфинот, пак, предизвикува смирување, поспаност и длабоко намалување на болката. Затоа името не е случајна ученост, туку обид хемиската супстанција да се именува според нејзиното најзабележливо дејство.

Во тоа име има речиси книжевна точност: лекот што го оддалечува човекот од болката го добива името од богот на сонот. Но токму тука почнува и неговата морална двојност. Морфинот може да биде милост за човек во неподнослива болка, но може да стане и опасност кога се употребува без медицинска контрола, надвор од јасна индикација или како средство за бегство од стварноста.

Медицинска сила со сериозна цена

Морфинот и денес е силен опиоиден аналгетик, употребуван во лекувањето на тешка болка, особено кога послабите аналгетици не се доволни. Светската здравствена организација го опишува морфинот како ефикасен и релативно достапен лек за умерена до силна болка, со клучна улога во палијативната грижа, и наведува дека е на Листата на есенцијални лекови уште од првото издание во 1977 година.

Но силата на морфинот не доаѓа без ризик. Официјалниот медицински ресурс MedlinePlus, сервис на National Library of Medicine, предупредува дека морфинот може да предизвика сериозни или животозагрозувачки проблеми со дишењето, особено на почетокот на терапијата или при зголемување на дозата. Затоа морфинот не е лек за самостојно експериментирање, туку терапија што бара лекар, доза, дијагноза, надзор и одговорност.

Точната формулација

Најдобро е реченицата да се запише вака:

Морфинот го добил името според Морфеј, грчкиот бог на сонот, откако германскиот аптекар Фридрих Вилхелм Адам Сертирнер го изолирал од опиумот околу 1804 година; првично супстанцијата ја нарекол morphium, но во современиот македонски јазик правилната форма е морфин.

Оваа формулација ја чува и точноста и уредничката јасност. Не ја брише популарната приказна за Морфеј, но ја расчистува годината и го заменува историскиот облик „морфиум“ со современото, правилно именување: морфин.

Во пошироката смисла, морфинот е приказна за човековата вечна борба со болката. Тој сведочи дека медицината не е само техника, туку и човечка одлука: кога да се ублажи страдањето, како да се постави мерата и каде завршува лекувањето, а почнува опасноста. Во таа линија, Panoptikum веќе ја отвора темата за здравјето како однос меѓу телото, умот и одговорноста во текстот „Здравјето – хармонија помеѓу умот и телото“, како и во уредничкиот поглед кон алтернативната медицина и границите на здравствените ветувања. Прашањето за болката, пак, не е само медицинско, туку и философско – токму затоа се допира до теми како човекот пред прашањето за смислата и одговорноста.

Морфинот е пример како едно име може да ја носи целата историја на еден лек: сон, болка, олеснување, ризик и одговорност. Во него се среќаваат митологијата и хемијата, аптекарската лабораторија и болничката соба, човечката немоќ и човечката способност да најде начин страдањето да не биде последниот збор.