Модерниот човек живее во чудна временска противречност: никогаш немал толку алатки за штедење време, а никогаш толку често не повторувал дека време нема. Машините перат, апликациите потсетуваат, пораките стигнуваат веднаш, состаноците се закажуваат со еден клик, информацијата е на дланка. А сепак, најчестата реченица на секојдневието останува: „Постојано ми фали време“.

Таа реченица веќе не е само изговор. Таа е симптом. Зад неа не стои само преполн календар, туку цела култура што го научи човекот да се чувствува виновен кога мирува, недоволен кога не произведува и заостанат кога не одговара веднаш. Во таков свет „мое време“ не е романтична желба за малку одмор. Тоа е прашање на лична слобода.

Недостигот од време како нова форма на сиромаштија

Порано сиромаштијата најчесто се мереше со пари, имот, храна, сигурност. Денес сè почесто се чувствува и како недостиг од време: човек има плата, телефон, пристап до светот, можеби и формална слобода, но нема празен час во кој може да биде свој. Истражувањата за „time poverty“ укажуваат дека времето не е само лична организација, туку и општествен ресурс: платениот труд, неплатената домашна работа, грижата за други, инфраструктурата и економската несигурност директно влијаат врз тоа кој навистина има време за себе.

Затоа реченицата „постојано ми фали време“ не смее лесно да се исмее како неспособност за планирање. Понекогаш таа значи дека човекот е фатен во ритам што не го избрал целосно. Работи повеќе отколку што сака, патува подолго отколку што може, одговара на пораки во часови што одамна требало да му припаѓаат на домот, телото, мислата или тишината. Во такви услови заморот не е слаб карактер, туку последица на живот кој постојано бара присуство.

На Panoptikum веќе пишувавме за човекот во современиот свет меѓу смисла, страв и систем. Прашањето за времето тука е исто толку важно како прашањето за слободата. Зашто системот што ти го зема времето не мора секогаш да ти ја одземе слободата со забрана. Доволно е да те направи постојано зафатен.

Забрзување без пристигнување

Германскиот социолог Хартмут Роза го опишува модерниот живот преку идејата за социјално забрзување: технологијата, општествените промени и темпото на секојдневието се забрзуваат, иако токму технологијата требаше да му ослободи повеќе време на човекот. Во неговата анализа современоста создава чувство дека сегашноста се стеснува – она што вчера важело денес веќе застарува, а утре можеби ќе биде бескорисно.

Така живееме во забрзување без вистинско пристигнување. Одиме побрзо, но не сме сигурни дека сме поблиску. Купуваме уреди што ни ветуваат ефикасност, а потоа со нив добиваме нови обврски. Имаме апликации за комуникација, па мора да комуницираме повеќе. Имаме можност да работиме од дома, па домот станува канцеларија. Имаме пристап до знаење, па се давиме во информации. Сè е олеснето, освен живеењето.

Модерниот човек ретко е целосно присутен таму каде што е. На работа мисли на домот. Дома мисли на работа. На одмор фотографира за да докаже дека одмора. Во разговор гледа во телефон, не секогаш од непристојност, туку од навика дека нешто мора да следи. Тој веќе не живее само во време, туку во прекинато време – распарчено на известувања, задачи, реакции и ситни итности.

„Мое време“ како отпор кон постојаната достапност

Во таков живот изразот „мое време“ добива нова тежина. Тоа не е само слободен термин во календарот. Тоа е простор во кој човекот престанува да биде функција за други: работник, родител, партнер, потрошувач, корисник, гласач, профил, одговор на порака, реакција на туѓа итност. „Мое време“ е моментот кога човекот повторно станува субјект.

Но токму тука почнува тешкотијата. Многумина не знаат што да прават кога конечно ќе добијат време за себе. Тишината ги вознемирува. Празниот час им изгледа како неуспех. Немањето план станува непријатно. Телото бара одмор, но умот бара доказ дека и одморот е „корисен“. Затоа современиот човек често го претвора и слободното време во проект: фитнес со цел, читање со план, патување со содржина, хоби со резултат, одмор со мерење на продуктивноста.

Тука се гледа најдлабоката кражба: не ни е одземено само времето, туку и способноста мирно да го населиме. Ако не произведуваме, мислиме дека губиме. Ако не напредуваме, мислиме дека стоиме. Ако не сме достапни, мислиме дека некого изневеруваме. Така „мое време“ станува тешко освоена територија, а не природно право.

Кога одморот станува вина

Една од најопасните навики на модерниот живот е тоа што одморот го претвори во нешто што треба да се оправда. Човек не вели едноставно „одморам“, туку „морав малку да одморам“, како да се брани. Не вели „не можам“, туку „навистина не стигнувам“, како да бара прошка. Не вели „ова време е мое“, туку „ќе видам дали ќе успеам“. Во јазикот се гледа внатрешното ропство.

Ако постојано мора да објаснуваме зошто ни треба тишина, тогаш веќе сме прифатиле дека тишината е сомнителна. Ако мора да докажуваме дека сме изморени, тогаш одморот не е право, туку награда по доволно страдање. Таквата култура не создава зрели луѓе, туку луѓе што се плашат да запрат.

Во есејот за човекот меѓу материјалното и духовното допревме до една слична точка: човекот не се мери само со тоа што го има, туку и со тоа каков станува. Времето е токму тој простор на станување. Без него човекот може да биде успешен, информиран и функционален, а сепак внатрешно истрошен.

Слободното време не е празно време

Една голема заблуда на продуктивната цивилизација е дека слободното време е празно. Напротив, најважните човечки нешта често се случуваат токму во часови што не изгледаат корисно. Разговор без цел. Прошетка без мерлив резултат. Читање што не служи за статус. Молк во кој мислата конечно се слуша самата себеси. Гледање низ прозорец. Седење со стар човек. Игра со дете. Час во кој не си подобар работник, туку поприсутен човек.

Слободното време е просторот во кој се обновува внатрешниот живот. Без него човекот почнува да реагира наместо да мисли. Да консумира наместо да избира. Да преживува наместо да живее. Тогаш не е чудно што расте раздразливоста, површноста, цинизмот, духовната умореност. Кога нема време за смисла, животот се сведува на управување со задачи.

Затоа проблемот не е само во тоа што сме зафатени. Проблемот е што зафатеноста стана доказ за вредност. Како да е срамно човек да има време. Како да е сомнително да не брза. Како да е опасно да не биде постојано вклучен во нечиј систем на очекувања.

Македонската верзија на „немам време“

Кај нас, „немам време“ има и посебна локална боја. Не е само урбана фраза на глобалниот капитализам. Тоа е и реченица на човек што чека ред по шалтери, се снаоѓа низ институции, работи повеќе работи, вози низ хаотичен сообраќај, решава семејни обврски со малку пари и уште помалку сигурност. Македонскиот човек често не брза затоа што сака да биде модерен, туку затоа што животот му е организиран како низа мали непредвидливости.

Токму затоа „мое време“ кај нас не треба да се разбере како луксуз на привилегираните. Тоа е прашање на достоинство. Право човек да не биде проголтан од преживување. Право да има недела што не е само перење, купување и подготовка за понеделник. Право да има вечер што не завршува со нервозно скролање. Право да има разговор во кој никој не гледа на часовник.

Во текстот за безидејноста како тивка сиромаштија на современиот човек беше отворено прашањето како системот го претвора мислењето во замор. Истото важи и за времето. Кога човек е доволно исцрпен, тој не сонува поинаков живот. Само сака да истурка до крајот на денот.

Времето како морална одлука

Не можеме секогаш да имаме повеќе време. Тоа е вистина. Денот има граница. Телото има граница. Парите имаат граница. Обврските не исчезнуваат затоа што сме прочитале убав есеј. Но можеме да почнеме поинаку да гледаме на времето што го даваме, на кого го даваме и зошто го даваме.

Секое „да“ е и некое „не“. Кога велиме „да“ на уште една непотребна обврска, можеби велиме „не“ на сопственото здравје. Кога велиме „да“ на постојана достапност, велиме „не“ на мирот. Кога велиме „да“ на туѓата итност, велиме „не“ на својата длабочина. Не секој избор е драматичен, но од малите избори се гради стилот на живот.

„Мое време“ не значи себичност. Не значи бегство од одговорност. Не значи презир кон другите. Напротив, човек што нема време за себе најчесто нема вистинско трпение ни за другите. Тој дава од исцрпеност, слуша со половина внимание, љуби во брзање, работи во напнатост, одмора со вина. А човек што умее да си го врати времето, полесно им се враќа и на луѓето.

Да се има време значи да се има себе

Најголемата измама на модерниот живот е уверувањето дека времето ќе се појави подоцна. Кога ќе заврши проектот. Кога ќе пораснат децата. Кога ќе се среди работата. Кога ќе помине кризата. Кога ќе има повеќе пари. Кога ќе се намалат обврските. Но животот ретко сам отвора празни простори. Тие најчесто мора да се одбранат.

Затоа прашањето не е дали имаме време, туку дали имаме храброст да признаеме што ни го јаде времето. Понекогаш тоа се реални обврски. Понекогаш страв од пропуштање. Понекогаш желба да бидеме потребни. Понекогаш неспособност да кажеме „доста“. Понекогаш празни навики што се претставуваат како одмор, а всушност само го продолжуваат заморот.

Меѓу „постојано ми фали време“ и „мое време“ се протега целата драма на современиот човек. На едната страна е животот како бескрајна листа на задачи. На другата – животот како присуство. Не можеме секогаш да ја победиме брзината на светот. Но можеме да одбиеме таа брзина да стане нашата единствена внатрешна мера.

Да се има време не значи да се нема обврски. Значи да не се исчезне во нив. Значи да остане барем еден дел од денот во кој човекот не е употребен, измерен, повикан, спореден, оценет или продаден. Еден дел во кој може да здивне и да си рече: ова не е украден час, ова сум јас.