Во историјата има револуции што почнуваат како надеж, а завршуваат како прашање. Младотурската револуција од 1908. година е токму таков настан: родена во воените кругови, во политичката нервоза на Османлиската Империја и во балканскиот простор каде што секоја идеја веднаш станувала и судир и ветување и закана. Таа не е само турска приказна. Нејзиниот почетен пулс бил во Македонија, меѓу Ресен, Битола, Охрид, Солун и воените гарнизони на Третата османлиска армија, таму каде што империјата веќе не можела да се одржи со старата формула: султанска власт, бирократска контрола и одложени реформи. Револуцијата започнала во јули 1908. година како отпор против автократското владеење на султанот Абдул Хамид II и довела до обновување на уставниот поредок и парламентот во Османлиската Империја.

Кемал Ататурк, кој тогаш сѐ уште не е „Ататурк“ туку Мустафа Кемал, стои на другата страна од истата историска линија. Роден во 1881. година во Солун, во град што тогаш бил османлиски, европски, балкански, еврејски, грчки, турски, словенски и левантински во исто време, тој ја наследил атмосферата на империја што се обидувала да се модернизира додека се распаѓала. Подоцна ќе стане основач и прв претседател на Република Турција, од 1923. до 1938. година, и ќе ја претвори модернизацијата во радикална државна програма.

Македонската сцена на една османлиска револуција

Кога се зборува за Младотурската револуција често се заборава дека нејзината драматургија не почнала во Истанбул, туку во европскиот дел на империјата, во Македонија. Тука османлиската власт беше најизложена: пред европската дипломатија, пред вооружените чети, пред националните движења, пред локалните незадоволства и пред сопствениот воен апарат. Македонија не била периферија во оваа приказна, туку лабораторија на кризата.

Мајорот Ахмед Нијази од Ресен, офицер поврзан со младотурското движење, на 3. јули 1908. година ја започнал побуната со излегување во планина и со барање да се врати Уставот од 1876. година. По него се приклучиле и други офицери, меѓу нив и Исмаил Енвер, а бунтот брзо се проширил низ воените и административните структури. На 23. јули 1908. година султанот Абдул Хамид II бил принуден да го обнови уставот и да го свика парламентот.

Ова е важна точка за македонскиот читател: Младотурската револуција не може да се разбере само како внатрешна турска политичка епизода. Таа е дел од пошироката балканска драма во која народите, империите, револуционерните организации и големите сили ја тестирале иднината на регионот. Во македонскиот простор надежта за уставност била прочитана и како можност за еднаквост и како пауза од насилство, но и како тактичка шанса за различни политички проекти.

Во тој миг зборовите „слобода“, „еднаквост“, „устав“ и „братство“ звучеле речиси европски, речиси модерно, речиси спасоносно. Меѓутоа, историјата ретко ги исполнува зборовите онака како што ги извикуваат плоштадите. Младотурците сакаа да ја спасат империјата преку уставност и централизација. Многу од народите во империјата ја сакаа уставноста како чекор кон поголеми права, автономија или национално ослободување. Тука веќе се појавува првата пукнатина: истата револуција ветувала различни иднини на различни луѓе.

Од уставна надеж до нова централизација

Движењето на Младотурците не било едноставно, еднонасочно и идеолошки чисто. Во него имало либерали, офицери, интелектуалци, бирократи, националисти, реформатори, луѓе што мислеле во категориите на османлиско граѓанство и луѓе што веќе чувствувале дека иднината ќе биде турска национална држава. Најмоќната организација во тоа движење бил Комитетот за единство и напредок, основан во 1889. година, кој со текот на времето станал главен политички носител на младотурската енергија.

Првичната еуфорија по 1908. година била реална. Во градовите се славело враќањето на уставот, се зборувало за еднаквост меѓу муслимани и христијани, а старите непријатели привремено ја прифатиле новата политичка сцена. Но брзо се покажало дека уставот сам по себе не ја решава империјалната противречност. Османлиската Империја беше држава со премногу народи, премногу историски рани, премногу надворешни притисоци и премалку време.

Од 1908. до Балканските војни младотурскиот проект се движел меѓу модернизација и страв. Сакаше еднакви граѓани, но се плашеше од распаѓање. Сакаше парламент, но тешко поднесуваше политичка фрагментација. Сакаше државна обнова, но често ја замислуваше преку цврста централна власт. Така, револуцијата што почна со јазикот на слободата постепено влезе во јазикот на дисциплината.

Мустафа Кемал пред да стане Ататурк

Мустафа Кемал не е едноставен производ на Младотурската револуција, но без неа тешко може да се разбере неговата политичка биографија. Тој припаѓал на генерацијата османлиски офицери образувани во воени училишта, изложени на западни идеи, позитивизам, национализам, дисциплина и чувство дека империјата не може да преживее без темелна промена. Солун, неговиот роден град, бил едно од главните жаришта на таквата атмосфера.

Во таа генерација офицерот не бил само војник. Тој бил и читател на политички идеи, критичар на султанскиот апсолутизам, човек што ја гледал слабоста на државата однатре. Воената школа произведувала лојалност, но и сомнеж; дисциплина, но и амбиција за реформа. Мустафа Кемал подоцна ќе ја извлече од таа средина најважната лекција: државата не се спасува со носталгија, туку со институции, армија, образование и сурова политичка волја.

Ататурк, како што ќе биде наречен подоцна, не ја наследи Османлиската Империја како победник на нејзината стара слава, туку како човек што мора да гради врз урнатините. По Првата светска војна, распадот на империјата и турската војна за независност, тој ја основа Република Турција-во 1923. година. Неговата модернизација не беше козметичка: таа опфати право, образование, писмо, секуларизација, државни институции и симболичко раскинување со османлиското минато.

Ататурковата револуција како продолжение и прекин

Односот меѓу Младотурската револуција и Ататурковата Турција е сложен. Има континуитет: офицерска култура, верба во државата, идеја дека општеството може да се преобликува одозгора, модернистички презир кон застојот и убедување дека слабоста на старото општество мора да се пресече. Но има и прекин: Младотурците во 1908. година сѐ уште сакаа да ја спасат империјата; Ататурк по 1923. година веќе гради национална република.

Токму тука е неговата историска острина. Тој разбрал дека империјата не може да се поправи бескрајно. Може да се создаде нова држава, со нова легитимност, нов јазик на власта и нов симболички центар. Републиката што ја водел од 1923. до смртта во 1938. година се темелела врз републиканизам, национализам, популизам, етатизам, секуларизам и револуционерност како главни кемалистички принципи.

Ататурковите реформи денес можат да се читаат од повеќе агли. За едни тие се голем историски скок: од распадната империја кон модерна држава, од религиозно-правен поредок кон секуларна република, од османлиски идентитет кон турска нација. За други тие се пример за модернизација спроведена со силна рака, од врвот на државата, со мал простор за плурализам и за органски општествен развој. И двете читања имаат тежина, затоа што Ататурк не е удобна фигура за едноставни морални реченици.

Балканската поука: слободата не е само смена на режим

Младотурската револуција е важна затоа што покажува една стара балканска и блискоисточна вистина: уставот може да се врати за еден ден, но довербата меѓу народите, институциите и државата не се враќа со декрет. Во 1908. година многумина поверувале дека новиот режим ќе донесе рамноправност. Само неколку години подоцна регионот ќе влезе во Балканските војни, империјата ќе се повлече од Македонија, а старите ветувања ќе бидат заменети со нови граници.

Од таа перспектива, Младотурската револуција е и почеток и крај. Почеток на нов политички јазик во доцната Османлиска Империја; крај на илузијата дека една стара империја може да се спаси само со уставна реторика. Таа го отвори патот кон XX век, но не го припитоми. Напротив, го забрза.

Кемал Ататурк ја извлече најрадикалната можна поука од тој век: ако историјата не ти остава империја, создај република; ако старите симболи ја влечат државата назад, замени ги; ако општеството се плаши од модерноста, наметни му ја како судбина. Тоа е величината и проблемот на кемализмот. Тој создаде држава, но ја создаде со метод што секогаш отвора прашање: колку слобода останува кога модернизацијата доаѓа како наредба?

Зошто оваа тема ни е блиска

За Македонија Младотурската револуција не е далечна лекција од турската историја. Таа е дел од нашата историска географија, од времето кога Македонија беше простор во кој се судираа османлиската власт, европските интереси, македонското револуционерно движење и националните проекти на соседите. Ресен, Битола, Охрид и Солун не се само топоними во туѓа приказна; тие се сцени на една трансформација што го најави крајот на османлискиот век на Балканот.

Ататурк, пак, останува фигура преку која може да се чита судбината на целиот регион: човек роден во османлиски Солун, оформен во воена култура на империја што пропаѓа, а запаметен како основач на национална република. Во неговиот живот се гледа преминот од империја кон нација, од султан кон претседател, од верски легитимитет кон секуларна држава, од балкански космополитски градови кон поцврсти и потесни национални рамки.

Затоа Младотурската револуција и Кемал Ататурк треба да се читаат заедно, но не како проста линија од причина до последица. Револуцијата од 1908. година ја покажа желбата да се спаси старото преку нови зборови. Ататурковата република ја покажа волјата да се создаде ново преку старите инструменти на дисциплина, војска и државна моќ. Меѓу тие две точки стои целиот немир на XX век: надежта дека модерноста ќе ослободи, и стравот дека ќе го направи тоа без да праша.

Во тоа е и најдлабоката поука. Историјата не се движи од темнина кон светлина по права линија. Понекогаш слободата доаѓа со униформа, уставот со закана, модерноста со забрана, а републиката со култ кон основачот. Младотурците и Ататурк не се само историски имиња, туку предупредување дека секоја голема политичка промена мора да се мери не само според тоа што урнала, туку и според тоа каков човек создала по урнатините.