По средбата на претставниците на Западен Балкан со Каја Калас во Њујорк, премиерот Христијан Мицкоски предупреди на растечка напнатост и подбуцнувачка реторика во регионот, а од Европската Унија побара побрзи и видливи придобивки за граѓаните.
Западен Балкан повторно зборува за стабилност наместо за развој
Во момент кога европската политика кон Западен Балкан сè почесто се обидува да го врати фокусот кон проширувањето, економското поврзување и реформите, во регионот повторно се отвораат теми поврзани со военото наследство од деведесеттите години, меѓуетничките односи и нерешените политички спорови.
Таква атмосфера, според премиерот Христијан Мицкоски, можела да се почувствува и на неодамнешниот состанок на претставниците на Западен Балкан со високата претставничка на Европската Унија за надворешни работи и безбедносна политика Каја Калас во Њујорк. Средбата се одржала на маргините на 81. Генерално собрание на Обединетите нации, а регионалната стабилност била меѓу централните теми на разговорот. На неформалниот состанок учествувале претставници од Македонија, Србија, Косово, Босна и Херцеговина, Црна Гора и Албанија.
По состанокот Мицкоски изјави дека дел од дискусијата и атмосферата го потсетиле на политичките теми што го обележуваа почетокот на деведесеттите години.
„Една работа може да го запали целиот регион“
Најсилниот дел од неговото предупредување беше оценката дека една навидум ограничена политичка или безбедносна криза може многу брзо да произведе пошироки регионални последици. Мицкоски рече дека го загрижува можноста една работа да предизвика сериозни тензии што би можеле да прераснат во конфликт, посочувајќи дека иднината на регионот не може да се гради со, како што ја нарече, „подбуцнувачка реторика“.
Изјавата доаѓа во период во кој повеќе чувствителни регионални прашања повторно се присутни во јавниот и дипломатскиот простор.
Меѓу темите отворени на состанокот било и прашањето за погребот на Ратко Младиќ во Србија. Министерот за надворешни работи на Босна и Херцеговина, Елмедин Конаковиќ, пред Калас го покренал прашањето за државната поддршка и почестите поврзани со погребот на Младиќ, кој беше осуден за геноцид во Сребреница, злосторства против човештвото и воени злосторства.
Европските институции претходно упатија критики во врска со официјалната поддршка и присуството на високи српски функционери на погребот.
Белград и Приштина – спор што останува безбедносен ризик
Во својата оценка за состојбите Мицкоски ги споменал и продолжените несогласувања меѓу Белград и Приштина, особено во контекст на нападот во Бањска.
Тоа е уште една потврда дека безбедноста на Западен Балкан не може да се гледа само низ класичната поделба на стабилни и нестабилни држави. Политичките кризи во еден дел од регионот можат да произведат реакции и последици далеку над националните граници. Во регионот во кој историските прашања, идентитетот, меѓуетничките односи и државниот суверенитет сè уште се дел од секојдневната политика, зборовите понекогаш имаат тежина што во други европски средини можеби би останала само во рамките на политичката реторика.
Токму затоа дипломатското намалување на тензиите останува една од најважните задачи и за земјите од регионот и за Европската Унија.
Европската интеграција меѓу стратегијата и заморот
Пораката на Мицкоски не беше насочена само кон регионалните политички елити. Дел од неговото обраќање се однесувало директно на Европската Унија и на потребата европската перспектива да стане повидлива во секојдневниот живот на граѓаните.
Според Мицкоски, ЕУ треба да понуди „брзи испораки“ и конкретни мерки што населението веднаш би можело да ги почувствува. Како примери ги навел проблемите со кои се соочуваат транспортерите и најавеното приближување кон режим на „roam at home“, со кој би се намалиле или отстраниле дополнителните трошоци за роаминг меѓу Западен Балкан и Европската Унија.
Политичката порака зад ваквото барање е дека долгото чекање, повторувањето на истите европски формулации и бавниот напредок можат да создаваат разочараност кај населението.
Колку таквата фрустрација навистина придонесува за регионалните политички тензии е прашање што бара поширока анализа, но фактот дека проширувањето трае со години ја прави темата сè поприсутна во политичката дебата.
Европа треба да стане видлива и надвор од преговарачките документи
Европската интеграција за граѓаните најчесто се мери многу попрактично отколку во дипломатските соопштенија.
Полесното патување, поевтиниот роаминг, побрзиот транспорт на стоки, полесниот пристап до европскиот пазар, инфраструктурата, инвестициите и животниот стандард имаат непосредно поголема тежина од сложените процедури на пристапните преговори.
Оттука, барањето за конкретни економски придобивки се вклопува во пошироката дилема со која се соочува ЕУ: како европската перспектива на Западен Балкан да остане политички уверлива доколку членството продолжува да изгледа далечно.
Но одговорноста не е само во Брисел. Земјите од регионот истовремено имаат сопствена обврска да ги спроведуваат реформите, да ги јакнат институциите, владеењето на правото и демократските стандарди и да избегнуваат реторика што може да ги продлабочи историските и етничките поделби.
Деведесетите не смеат повторно да станат политички речник на Балканот
Најзагрижувачкиот дел од регионалната дебата не е само постоењето на отворени прашања. Западен Балкан никогаш целосно не останал без нив. Проблемот се појавува кога тие прашања повторно почнуваат да се толкуваат низ јазик на конфронтација, историски реваншизам или национална мобилизација.
Политичките конфликти од деведесеттите оставија длабоки последици, а дел од општествата сè уште немаат единствен однос кон сопственото воено минато. Затоа секоја реторика што ги оживува старите поделби неизбежно предизвикува поголема чувствителност отколку што би предизвикала во регион без такво историско искуство.
Мицкоски во Њујорк токму на тоа предупредуваше: дека политичката атмосфера не смее да се доведе во состојба во која мала криза ќе биде доволна за сериозна ескалација.
Македонија меѓу соседите и европската перспектива
Македонската позиција во ваква регионална констелација има сопствена специфичност. Земјата е членка на НАТО, кандидат за членство во Европската Унија и географски е непосредно поврзана со неколку од најчувствителните балкански политички и економски правци. Мицкоски изјави дека Македонија одржува комуникација со соседите и со регионалните партнери, а неговата порака е дека искуствата од минатото треба да служат како основа за поголема соработка, а не за нови поделби.
Тоа е особено значајно за мала држава чија економија, транспорт, енергетика и безбедност се силно зависни од стабилноста на поширокото соседство.
Балканот нема простор за уште една изгубена деценија
Западен Балкан повеќе од три децении живее со ветувањето дека неговата иднина е во европската интеграција. Без оглед што европската перспектива сама по себе не ги решава историските спорови, ниту автоматски ги намалува политичките тензии. За тоа се потребни одговорни регионални политики, функционални институции, економски развој и јасна европска стратегија.
Токму тука се пресекуваат двете пораки од Њујорк. Првата е безбедносна: реториката и нерешените конфликти не смеат повторно да го туркаат регионот кон логиката на деведесеттите. Втората е европска: ако ЕУ сака да ја задржи својата политичка привлечност на Балканот, нејзиното присуство мора да биде почувствувано и преку конкретни резултати, а не само преку долги дипломатски процеси.
Балканот денес не е Балканот од пред триесет години. Неговата историја доволно јасно покажува колку брзо политичките тензии можат да ја променат атмосферата во целиот регион.
Најважната порака од оваа дебата не е дека конфликтот е неизбежен, туку дека стабилноста никогаш не треба да се смета за однапред загарантирана.
