Постојат народи што се бореле за држава. Постојат и народи што, откако создале држава, долго морале да објаснуваат зошто таа држава има право да постои. Македонското искуство содржи уште една, потешка димензија: борбата за политичка самостојност речиси постојано била придружувана од потребата да се докажува и самобитноста – името, јазикот, културната посебност, историската меморија и правото Македонците самите да кажат кои се.
Затоа македонската историја не може да се чита само како низа востанија, конгреси, договори и државни одлуки. Нејзината подлабока линија минува низ едно исто прашање што во различни епохи добивало различни облици: кој има право да ја определува Македонија? Империјата што владее со неа? Соседните држави што проектираат свои национални интереси врз неа? Големите сили што ја распоредуваат на дипломатска карта? Или луѓето што живеат во неа, го зборуваат својот јазик, ја носат својата меморија и создаваат политичка волја?
Во тој контекст Мисирков, Илинден и АСНОМ не се три изолирани споменици од учебник. Тие се три различни одговори на истото прашање. Кај Мисирков македонската посебност добива интелектуална и јазична програма. Во Илинден стремежот за самостоен политички живот излегува на историската сцена со оружје и со обид за самоуправа. Со АСНОМ, четири децении подоцна, волјата добива институции, државност и службен македонски јазик.
А денес, кога формално постои независна држава, токму тој историски лак повторно станува важен. Зашто современите спорови покажуваат нешто необично: политичката самостојност може да биде меѓународно призната, а сепак прашањата за јазикот, историјата и идентитетот да продолжат да влегуваат во дипломатски документи, европски условувања и билатерални односи.
Мисирков – кога еден народ почнува самиот да се именува
Крсте Петков Мисирков е најважен токму ако не го претвориме во неподвижна икона. Неговата сила не е во тоа што денес можеме да извадиме една реченица од неговото дело и да ја употребиме како политички слоган. Неговата вистинска тежина е во фактот што на почетокот на XX век, во исклучително сложени балкански услови тој се обидува систематски да одговори на прашањето како Македонците можат да се конституираат како самостоен културен и национален субјект.
„За македонцките работи“, отпечатена во Софија во 1903. година, не е важна само како историски документ. Таа е програма. Мисирков го отвора прашањето за литературниот јазик, за културниот развој, за националната свест, за политичкото организирање и за односот кон соседните пропаганди. Во неговата мисла јазикот не е украс што се додава откако ќе се создаде нацијата. Тој е една од главните алатки со кои заедницата станува свесна за себе.
Особено значајно е неговото свртување кон централните македонски говори како основа за литературен јазик – линија што подоцна ќе добие свое место и во развојот на современата македонска јазична норма. Блаже Конески во својата „Граматика на македонскиот литературен јазик“ забележува дека токму Мисирков прв ги поставува централните говори како основа на македонскиот литературен јазик. Денес и самото дело е достапно меѓу дигиталните ресурси на македонскиот јазик на МАНУ.
Но кај Мисирков има уште нешто што често се губи кога минатото се претвора во свечена реторика. Тој разбира дека националната посебност не се одржува само со чувство. Потребни се интелигенција, книжевност, образование, научна работа, печат, институции. Со други зборови, потребно е една заедница да произведува сопствен културен простор.
Таа идеја е можеби уште поважна денес отколку во 1903. година. Народ што сака неговиот јазик да биде почитуван мора да пишува на него. Народ што сака неговата историја да биде разбрана мора да ја истражува, архивира, преведува и објавува. Народ што ја брани културата само кога некој ќе ја оспори, а во меѓувреме ги запоставува сопствените институции, всушност ја препушта иницијативата на други.
Илинден – моментот кога политичката волја станува дејство
Истата 1903. година што ја донесува книгата на Мисирков го носи и Илинденското востание. Таа временска блискост е речиси симболична: на едната страна мислата за самостојно национално и културно обликување, на другата организираната борба против османлиската власт.
Илинден не треба да се разбира само преку воената сметка – колку траело востанието, кои места биле ослободени, каде било задушено. Ако го мериме само според неговиот непосреден воен резултат, ќе ја пропуштиме причината поради која преживеал многу подолго од востаничките позиции.
Во Илинден постои политичка фантазија за слобода. Крушевската Република била краткотрајна револуционерна власт, а не модерна национална држава во денешна смисла. Токму затоа историската прецизност не ѝ ја одзема симболичката сила. Напротив. Во услови во кои Македонија била предмет на туѓи државни планови, самата можност населението да воспостави своја власт претставувала радикална порака: за сопствената судбина може да се одлучува и однатре.
Илинден затоа станал поголем од 1903. година. Неговото име ќе го носат организации, песни, весници, политички идеи и идни генерации. 41 година подоцна, кога требало да се избере датумот на кој ќе се конституира највисокото државно и политичко претставништво на македонското антифашистичко движење, изборот на 2. август не бил случајна календарска совпадливост.
Вториот Илинден му дал државна форма на она што првиот го оставил како историски завет.
АСНОМ – кога идејата добива институции
На 2. август 1944. година во манастирот „Св. Прохор Пчињски“ се одржало Првото заседание на АСНОМ. Во македонската историја тоа е пресврт од поинаков ред: повеќе не станува збор само за стремеж кон слобода, туку за конституирање власт и државност во рамките на југословенската федерација. Државниот архив го определува Првото заседание како чин со кој биле поставени темелите на македонската национална држава во федеративна Југославија.
Една од одлуките на АСНОМ била македонскиот јазик да стане службен јазик во македонската држава. Тој факт е суштински. Јазикот што кај Мисирков во 1903. година се јавува како програмска задача, во 1944. година влегува во институциите. Следуваат работата на јазичните комисии, усвојувањето на азбуката и правописот и развојот на образованието, издаваштвото, науката, медиумите и книжевноста.
Токму тука треба да се направи една важна разлика. Македонскиот јазик не бил „создаден“ со административна одлука во 1944. или 1945. година, како што понекогаш се сугерира во политички полемики. Со државните и јазичните одлуки се кодифицира и стандардизира литературниот јазик врз основа на живи говори и претходна писмена и културна традиција. Кодификацијата е историски чин во развојот на еден јазик – не негово создавање од ништо.
Во тој контекст особено силно звучи ставот на Конески дека за решавањето на македонското јазично прашање не можел да биде компетентен никој друг, освен самите Македонци. Тоа е повеќе од филолошка забелешка. Тоа е принцип на културно самоопределување.
АСНОМ затоа значи повеќе од еден датум во календарот на државните празници. Со него се создава просторот во кој македонската посебност може да функционира институционално: училиште на македонски, книга на македонски, администрација на македонски, театар, универзитет, научни институции, архиви, медиуми. Самобитноста престанува да биде само предмет на расправа и станува секојдневен општествен живот.
1991 – самостојност без крај на докажувањето
Кога на 8. септември 1991. година граѓаните на референдум се изјаснија за суверена и самостојна држава, можеше да се очекува дека историскиот круг конечно е затворен. Постои држава, постои кодифициран јазик, постојат институции, литература, академија, универзитет, национална култура, меѓународни односи. Она што во времето на Мисирков било програма, а во времето на Илинден стремеж, добило политичка реалност.
Но македонскиот случај покажа дека државноста не значи автоматски и крај на надворешното проблематизирање на идентитетските прашања.
Спорот со Грција околу името траеше со децении и заврши со Преспанската спогодба од 2018. година која стапи на сила во 2019. година. Цената беше промена на уставното име на државата. Истовремено, самиот договор експлицитно го наведува „македонскиот јазик“ како официјален јазик и го утврдува државјанството како „македонско/граѓанин…“, а членот 7 прави разграничување меѓу различните историски и културни значења на поимите Македонија и македонски. Оригиналниот договор е регистриран и во договорната база на Обединетите нации.
Со тоа беше затворен еден долготраен меѓудржавен спор, но не исчезна чувството дека македонската држава мора повторно да внесува делови од сопствената идентификација во дипломатска постапка за тие да бидат прифатени како неспорни.
Од спор за име до спор за историјата
Следната голема пречка дојде во процесот на европска интеграција и во односите со Бугарија. Тука е потребна прецизност зашто политичките пароли лесно создаваат повеќе магла отколку разбирање.
Бугарската официјална позиција формално прави разлика меѓу современото право на самоидентификација и споровите околу историското минато, јазичната историја и правата на граѓаните со бугарска самоидентификација. Во исто време, токму историските и јазичните прашања со години се присутни во политичкиот спор меѓу Скопје и Софија. И во 2026. година бугарското Министерство за надворешни работи јавно се повикува на европскиот компромис од 2022. година и на внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав како чекор неопходен за натамошниот пристапен процес.
Од македонска страна, пак, токму можноста по една исполнета обврска да следуваат нови барања поврзани со историјата, јазикот или идентитетот е една од главните политички резерви кон уставните измени. Затоа спорот одамна ја надмина техниката на европските преговори. Во јавната свест тој се чита низ многу подолга историска меморија – онаа во која македонското самоопределување повеќепати било ставено во положба да се образложува пред некого.
Од европска гледна точка состојбата е поформално поставена: пристапните преговори беа отворени во 2022. година, скринингот е завршен, но отворањето на првиот преговарачки кластер останува поврзано со договорените уставни измени. И во оценките на Европскиот парламент од 2026. година се повторува потребата од нивно спроведување, заедно со реформите во владеењето на правото, судството и борбата против корупцијата.
Токму овде е точката на која историското искуство и современата политика се судираат. За Европската унија условот е дел од усогласената преговарачка рамка. За значаен дел од македонското општество прашањето е и дали членството во една политичка унија може да биде придружувано со билатерални барања што навлегуваат во областите на историското толкување и националната меморија.
Двете работи можат да бидат вистинити истовремено: Македонија мора сериозно да ги спроведува реформите што ги бара членството во ЕУ, а прашањата за историска и национална самоидентификација не треба да се решаваат како административна фуснота во пристапен процес.
Самобитноста не е сертификат што го издава соседот
Во таа точка се враќаме кај суштината на целата приказна.
Политичкото признание е важно. Меѓународните договори се важни. Членството во организации е важно. Добрососедските односи се важни. Но ниедна дипломатска канцеларија не создава народ со потпис, како што не може ни со потпис да избрише јазик што го зборуваат луѓе, во кој постојат книжевност, образование, медиуми, песни, научни трудови и семејни разговори.
Самобитноста не е сертификат што го издава соседот.
Меѓутоа, тоа не значи дека историјата треба да се брани со митологија, со навреда или со прогласување на секое критичко прашање за непријателство. Напротив. Кога нешто е историски втемелено, најлошата одбрана е претерувањето. Историјата станува посилна кога се чита од документи, кога се признаваат нејзините противречности и кога националната меморија не се плаши од сложеноста.
И Мисирков бил човек во сложено време, а не бронзена фигура со една реченица во раката. И револуционерното движење имало различни струи, личности и концепции. И АСНОМ се случува во конкретниот политички и воен контекст на Втората светска војна и југословенската федерација. Признавањето на тие факти не ја слабее македонската историска приказна. Ја ослободува од потребата да биде легенда за да биде важна.
Најтешкиот чекор: од одбрана кон создавање
Постои опасност еден народ што долго бил принудуван да се докажува да стане опседнат со докажувањето. Секоја туѓа изјава тогаш станува национална тревога, секоја карта закана, секоја историска полемика прашање на опстанок. Тоа е разбирлив психолошки рефлекс, но не е добра долгорочна стратегија за една самостојна држава.
Македонската самобитност денес нема да биде најдобро одбранета со погласно повторување дека постои. Ќе биде одбранета ако македонскиот јазик има силно образование и современа научна обработка; ако архивите се дигитализираат; ако важните дела се преведуваат; ако младите автори можат да создаваат; ако историските извори се достапни на светските јазици; ако универзитетите произведуваат знаење што може да издржи меѓународна научна проверка.
И, пред сè, ако државата функционира.
Зашто има една непријатна вистина што лесно се заборава во големите расправи за националниот идентитет: самостојноста не се исцрпува со знаме, химна и место во Обединетите нации. Таа се мери и со способноста државата да обезбеди правда, образование, институции, економска перспектива и достоинствен живот. Нема поголема противречност од тоа да се брани државноста со големи зборови, а да се дозволи слабеење на самата држава.
Од Мисирков до денес – кој треба да каже кои сме?
Ако ги поставиме Мисирков, Илинден и АСНОМ на една историска линија, станува видлива една необична конзистентност.
Мисирков бара Македонците да создадат сопствен културен и јазичен центар. Илинден ја носи волјата за политичка слобода и самоуправа. АСНОМ создава институционална рамка во која јазикот, државноста и политичкиот субјективитет добиваат формален облик. Референдумот од 1991. година ја носи државата до целосна политичка самостојност.
Тоа не е права линија без прекини и противречности. Историјата никогаш не е таква. Но е доволно силна линија за да покаже дека македонската самобитност не е административен производ на еден датум, една партија, една власт или еден меѓународен договор.
Токму затоа денешното прашање не треба да биде дали повторно можеме да приложиме доволно докази дека постоиме. Таквите докази одамна постојат во јазикот, делата, документите, институциите, семејните истории и живата култура.
Позрелото прашање е што правиме со тоа наследство.
Мисирков не ни оставил само аргумент за расправа со соседите, туку задача да ги развиваме јазикот и културата. Илинден не ни оставил само повод за говор на 2. август, туку идеја дека слободата подразбира сопствена политичка одговорност. АСНОМ не ни оставил само историска легитимација, туку институции што секоја генерација мора повторно да ги заслужи со нивниот квалитет.
По толку долга борба, можеби најголемиот доказ за самобитноста повеќе не е да убедиме некого дека Македонците постојат, туку да покажеме што можат да создадат кога одлуката за сопствената иднина навистина ја имаат во свои раце.
