Македонија денеска во Солун официјално се приклучи кон Вертикалниот гасен коридор, откако министерката за енергетика, рударство и минерални суровини Сања Божиновска го потпиша Меморандумот за соработка во рамките на 10. Форум за енергетика на Југоисточна Европа. Со потписот земјата влегува во регионалната иницијатива чија цел е поврзување на гасните системи од југот на Европа кон Централна и Источна Европа и создавање повеќе правци за снабдување.
Ова е значаен чекор, но неговата вистинска тежина не е во самиот потпис. Ќе се мери според тоа дали Македонија навреме ќе ги заврши интерконекторите со Грција и Србија и дали од земја што главно прима гас преку една влезна точка ќе стане функционална транзитна алка меѓу енергетските извори на југ и пазарите на север.
Вертикалниот коридор не е еден гасовод
Името лесно може да создаде погрешна слика дека станува збор за изградба на една нова непрекината цевка низ Европа. Всушност, Вертикалниот гасен коридор е поширока регионална иницијатива што ги поврзува постојните и новите гасоводни и ЛНГ-инфраструктури и треба да овозможи двонасочно движење на природен гас меѓу југот и северот.
Првичниот правец ги поврзуваше Грција, Бугарија, Романија и Унгарија, а подоцна соработката се прошири кон Словачка, Молдавија и Украина. Во јули 2026. година процесот влезе во нова фаза кога, на состанокот на операторите во Атина, за првпат се вклучија и македонскиот НОМАГАС и српскиот Transportgas Srbija. Според официјалното соопштение на ICGB, тогаш почнаа и практичните разговори за капацитетите, интерконекциските точки, потребните инвестиции и проширувањето на иницијативата кон Западниот Балкан.
Оттука, потпишувањето во Солун не дојде ненадејно. Тоа е институционално продолжение на процес што веќе неколку месеци се подготвуваше на техничко и операторско ниво.
Зошто врската со Грција ја менува равенката
Најважниот дел од новата позиција на Македонија се наоѓа на југ. Со децении земјата практично зависеше од една главна влезна гасна рута преку Бугарија. Интерконекторот со Грција треба да отвори пристап до грчката гасна мрежа, а преку неа и до дополнителни извори на природен гас и течен природен гас, вклучително и инфраструктурата поврзана со Александруполис и Ревитуса.
Македонскиот дел од интерконекторот е долг 68 километри, од границата кај Гевгелија до поврзувањето со домашниот систем кај Неготино. Според официјалните проектни податоци на Министерството за енергетика, првичниот планиран капацитет е околу 1,5 милијарди кубни метри годишно, со можност за негово зголемување до околу три милијарди.
Во изјавата од Солун, пренесена по потпишувањето на Меморандумот, Божиновска посочи дека интерконекторот се очекува да стане оперативен во 2027. година. Во различни јавни настапи се појавуваат мали разлики во проценките за неговиот почетен и максимален капацитет, но суштината останува иста: новата врска треба да создаде втор правец за снабдување и да ја намали ранливоста што произлегува од зависноста од една рута.
Северната врска ја претвора Македонија од корисник во транзитна земја
Интерконекторот со Грција сам по себе ја подобрува сигурноста на снабдувањето. Поврзувањето со Србија е она што може да ја промени регионалната функција на македонскиот систем.
На 27. август беше потпишан договорот за проектирање и изградба на македонскиот дел од интерконекторот Македонија-Србија, вреден 29,4 милиони евра. Целата траса меѓу Клечовце и Врање е планирана на приближно 70 километри, од кои околу 23 километри се на македонска територија. Проектот е замислен како двонасочна врска, што значи дека инфраструктурата не треба да служи само за увоз, туку и за пренос на гас кон соседните пазари.
Токму тука се наоѓа стратешката разлика меѓу старата и новата поставеност. Ако јужната и северната интерконекција функционираат како целина, Македонија повеќе нема да биде само крајна точка во која гасот пристигнува за домашна потрошувачка. Ќе постои физичка можност енергијата што влегува од југ да продолжи кон Србија, а оттаму кон поширокиот европски систем.
Од инфраструктура до вистинска енергетска сигурност
Енергетскиот коридор сепак не создава автоматски евтин или сигурен гас. Цевките отвораат можности – пазарот, договорите, достапните количини, транспортните тарифи и регионалната побарувачка одлучуваат колку тие можности ќе се користат.
Затоа приклучувањето кон Вертикалниот гасен коридор е поважно како создавање избор отколку како гаранција за однапред позната цена. Земја со повеќе влезни точки и можност за двонасочен транспорт има подобра позиција кога снабдувањето од еден правец е ограничено, кога цените се менуваат или кога геополитичките околности го нарушуваат пазарот.
Вертикалниот коридор токму на тоа е заснован. Според операторите што ја развиваат иницијативата, целта е диверзификација на изворите и маршрутите, поголема отпорност на системите и подобра интеграција на регионалните пазари. Потпишувањето на Меморандумот во Солун сега ја внесува и Македонија во таа мрежа на координација.
Гасот како мост, но не и како крајна енергетска цел
Во целата приказна постои уште еден важен слој. Македонија истовремено треба да ја намалува зависноста од јаглен и да го зголемува учеството на обновливите извори. Затоа новата гасна инфраструктура не може да се гледа изолирано од европската енергетска транзиција.
Интерконекторите се планирани со можност инфраструктурата во иднина да се приспособува и за транспорт на водород. Тоа не значи дека водородниот пазар е веќе создаден или дека такви количини наскоро ќе потечат низ Македонија. Значи дека инфраструктурата се проектира со поглед кон енергетски систем во кој природниот гас постепено може да добива поинаква улога.
За граѓаните, пак, најважното прашање останува поедноставно: дали големите регионални проекти ќе донесат постабилно снабдување, поконкурентни услови и реално проширување на домашната гасна мрежа. Божиновска во Солун посочи дека ефектите од новото поврзување нема да бидат моментални и дека резултатите треба да се гледаат на среден рок.
Потписот затоа е почеток на една поинаква енергетска позиција, а не нејзино завршување. Вистинската промена ќе дојде кога коридорот на картата ќе стане коридор низ кој навистина може да се движи енергија во повеќе насоки. Ако интерконекторите со Грција и Србија бидат завршени и комерцијално искористени, Македонија за првпат ќе има реална можност од периферна точка на гасниот систем да стане врска меѓу Егејот и пазарите северно од неа.
