Македонија повторно се најде на европското дно, овојпат во категорија што на прв поглед може да звучи како добра вест: најниско ниво на цени во Европа. Според најновите податоци на Евростат, кошничка што во просек во Европската Унија би чинела 100 евра, во Македонија би чинела околу 49,7 евра. Во студена статистичка смисла – тоа ја прави земјата најевтина меѓу 36 европски земји опфатени во споредбата.

Но токму тука почнува вистинската приказна. Ниските цени не се автоматска привилегија ако зад нив стојат ниски плати, ограничена куповна моќ, тесни семејни буџети и економија во која граѓаните не споредуваат колку е нешто евтино во Европа, туку колку останува по сметки, храна, гориво, лекови, школување и непланирани трошоци. Евтината земја може да биде добра за турист, за статистичка табела или за наслов. За човекот што живее во неа, пресметката е многу потешка.

Што навистина покажува Евростат

Според анализата на Евростат за споредбените нивоа на цени, податоците за 2025. година се базираат на споредба на повеќе од 2.000 производи и услуги во 36 европски земји: членки на ЕУ, земји од ЕФТА и земји кандидати. Индексите се пресметуваат во однос на просекот на Европската Унија, кој се зема како 100.

Во категоријата actual individual consumption, која ги опфаќа стоките и услугите што реално ги користат домаќинствата, вклучувајќи и јавно финансирани услуги како здравство и образование, Македонија има индекс 49,7. Тоа значи дека просечното ниво на цени е приближно половина од европскиот просек. По Македонија следуваат Турција со 52,2, Босна и Херцеговина со 55,7, Романија со 58,9 и Бугарија со 60.

Во друга сродна споредба – household final consumption expenditure – норвешката статистика, врз база на податоци од Евростат, ја прикажува Македонија со индекс 54,8, повторно како најевтина земја во споредбата. На спротивниот крај се Исланд, Швајцарија, Данска, Ирска, Луксембург и Норвешка – земји во кои цените се далеку над просекот, но и приходите, продуктивноста и институционалните услуги се од сосема друга економска класа.

Најевтино не значи најподносливо

Опасноста кај ваквите податоци е во нивното површно читање. „Најевтина земја во Европа“ може лесно да стане утешна реченица, но економијата не се живее во апстрактен индекс. Таа се живее во плата, сметка за струја, кирија, рата за кредит, цена на масло, месо, лек, превоз и поправка на автомобил.

Ако земја има ниски цени затоа што има и ниски приходи, тогаш евтиноста не е доказ за комфор, туку симптом на економска ограниченост. Во побогатите земји граѓаните плаќаат повеќе, но често располагаат со поголем реален доход. Во посиромашните земји дел од цените се пониски, но секој трошок зазема поголем дел од домашниот буџет. Затоа прашањето не е само колку чини производот, туку колку работни часови, колку нерви и колку одложени потреби стојат зад него.

Паноптикум веќе пишуваше за оваа разлика меѓу бројките и животот во анализата „Македонската економија меѓу нискиот стандард и европските споредби“. Таму клучната дилема беше слична: економскиот раст, цените и сиромаштијата не смеат да се читаат како политички пароли, туку како поврзани показатели за тоа дали човекот навистина живее полесно.

Храната го открива најчувствителниот дел од сликата

Најголемата разлика меѓу статистиката и секојдневието обично се гледа во храната. Во Европа има категории во кои разликите се огромни – енергија, услуги, хотели, ресторани, транспорт. Но кај храната просторот за голема евтиност е потесен, затоа што производството, увозот, транспортот, маржите и глобалните цени брзо ги приближуваат пазарите.

Според споредбените табели, Македонија има пониски цени за храна и безалкохолни пијалаци од европскиот просек, но не толку ниски колку што би можело да се очекува од вкупниот индекс. Тоа е важен сигнал: земјата може да биде „најевтина“ во збирниот европски индекс, а граѓанинот сепак да чувствува дека основната потрошувачка е тешка. Затоа што во домаќинствата со пониски приходи храната не е мала ставка, туку центар на месечната пресметка.

Србија е добар регионален пример за оваа замка. Според пренесените податоци, таа е меѓу поевтините земји во Европа според вкупното ниво на цени, но цените на храната и безалкохолните пијалаци таму се приближуваат до европскиот просек. Тоа покажува дека нискиот вкупен индекс може да биде „спуштен“ од евтина енергија или одредени услуги, додека секојдневната кошничка што ја гледа граѓанинот во маркетот е далеку помалку утешна.

Каде е Македонија во регионалната слика

Југоисточна Европа и Балканот во оваа статистика изгледаат поевтино од западниот и северниот дел на континентот. Македонија, Турција, Босна и Херцеговина, Романија, Бугарија, Црна Гора, Србија и Албанија се под европскиот просек, што не е изненадување. Пониските цени обично се врзани со пониски плати, различна продуктивност, поинакви даночни структури и послаба куповна моќ.

Но регионалната споредба има и друга страна. Кога Македонија е најевтина, таа не добива титула што треба да се слави без остаток. Таа добива огледало. Во него се гледа земја во која дел од трошоците се навистина пониски, но и земја во која стандардот сè уште не успева да се доближи до европското чувство на сигурност. Евтината услуга е една работа; достоинствениот живот е друга.

Токму затоа економската политика не може да се задоволи со тоа што земјата е конкурентна по ниски цени. Долгорочно, посакуваната насока не е Македонија да остане евтина, туку да стане попродуктивна, подобро платена и институционално посигурна. Евтиноста може краткорочно да привлече туристи, работници на далечина или инвеститори што бараат ниски трошоци. Но ако остане главната предност, таа лесно се претвора во стапица.

Платата е вистинската мера на цената

Цената никогаш не е само износ на етикета. За граѓанинот таа е однос меѓу приходот и потребата. Затоа исти 50 евра немаат исто значење во Скопје, Виена, Софија, Белград или Копенхаген. Во една земја тоа може да биде мала секојдневна сметка, во друга сериозна неделна пресметка.

Во економската смисла куповната моќ е точката каде што бројките стануваат човечки. Ако платите растат побавно од трошоците што најмногу ги чувствуваат домаќинствата, тогаш статистички пониското ниво на цени не носи олеснување. Ако дел од основните услуги се евтини, но здравството, образованието, домувањето, превозот или приватните трошоци го јадат буџетот, тогаш споредбата со европскиот просек станува недоволна.

Затоа и во текстот „Растот на БДП е добра вест – но вистинскиот тест е дали бројките ќе стигнат до животот“ беше поставено истото прашање од друг агол: статистиката станува важна само кога се претвора во подобро платена работа, помал страв од сметки и поголема можност семејството да планира подалеку од крајот на месецот.

Евростат дава бројка, политиката треба да даде одговор

Податоците на Евростат не се ниту пофалба ниту пресуда. Тие се мерна точка. Покажуваат дека Македонија е евтина во европската споредба, но не кажуваат дека животот е лесен. Тоа мора да го каже или демантира секојдневието.

Вистинското прашање за земјата не е дали сме најевтини, туку зошто сме најевтини и што следува од тоа. Ако одговорот е ниска продуктивност, ниски плати, слаба додадена вредност и ограничена економска сигурност, тогаш бројката треба да се чита како предупредување. Ако, пак, ниските цени постепено се спојат со раст на реалните приходи, подобри јавни услуги и посилна домашна економија, тогаш тие можат да станат предност.

Дотогаш, „најевтина земја во Европа“ останува реченица со две лица. Едното е статистичко и изгледа добро во наслов. Другото е човечко и се чита во маркет, во автобус, пред шалтер, пред банка и дома, кога ќе се затвори месечната пресметка.