Македонија повторно се појави во европска економска споредба што на прв поглед звучи охрабрувачки: според проекциите на Меѓународниот монетарен фонд, македонската економија во периодот до 2031. година би можела да расте со просечна стапка од околу 3% годишно, додека еврозоната би останала на многу поскромен просек од околу 1,2%. Тоа ја става земјата меѓу побрзите европски економии, но и отвора поважно прашање од самото рангирање: дали растот ќе стане реален стандард или ќе остане статистичка вест што добро изгледа само во наслов?

Анализата се повикува на најновите светски економски перспективи на ММФ. Во неа се оценува дека поголем дел од Европа ќе се движи бавно поради јавниот долг, стареењето на населението, слабата продуктивност, високите енергетски трошоци и геополитичката неизвесност. Во таква Европа, малите економии можат да изгледаат подинамично, особено кога почнуваат од пониска основа.

Што точно кажува прогнозата на ММФ?

Според објавените проекции, еврозоната во периодот 2027-2031 година би растела просечно за околу 1,2% годишно, пошироката Европска Унија за околу 1,4%, а глобалната економија за приближно 3,2%. Македонија, со очекуван раст од околу 3%, би била над еврозоната и блиску до глобалниот просек.

На европската листа пред Македонија се наведуваат Малта, Косово, Украина, Србија, Молдавија и Албанија. Зад Македонија, според истата споредба, се Кипар, Црна Гора и Босна и Херцеговина. Ова ја става земјата во група економии што би можеле да растат повеќе од двојно побрзо од еврозоната, но таквите споредби мора да се читаат внимателно: побрз раст кај мала и посиромашна економија не значи автоматски висока развиеност, ниту автоматски подобар живот.

Токму затоа бројката треба да се гледа заедно со веќе отвореното прашање што Паноптикум го обработи во текстот „Македонската економија меѓу нискиот стандард и оптимизмот за раст“: растот е важен, но неговата вистинска вредност се гледа во платите, продуктивноста, цените, инвестициите и квалитетот на јавните услуги.

Зошто малите економии можат да растат побрзо?

Малите економии често имаат поголем простор за процентуален раст затоа што поаѓаат од пониска база. Една инвестиција, инфраструктурен циклус, нов индустриски капацитет, раст на извозот или поголем прилив на дознаки може да имаат видлив ефект врз БДП. За големите економии на еврозоната, секој процент на раст бара далеку поголема економска маса, посложен пазар и поголема продуктивна сила.

Но тука е и замката: растот од пониска основа не смее да се меша со економска зрелост. Македонија може да има повисока стапка од еврозоната, а сепак да остане далеку зад неа според приход по жител, квалитет на инфраструктура, иновации, продуктивност и институционален капацитет. Тоа е разликата меѓу динамика и достигнато ниво.

Затоа ММФ-овата прогноза не треба да се чита како повод за самозадоволство, туку како можност за трезна економска политика. Ако растот од 3% се потпре само на јавни инвестиции, потрошувачка и краткорочни циклуси, тој лесно може да се истроши. Ако зад него стојат продуктивност, технолошко унапредување, извозна структура, подобро образование и поефикасни институции, тогаш бројката добива тежина.

Македонскиот тест: раст што се чувствува во животот

За граѓаните економскиот раст не е табела. Тој е прашање дали платата стигнува до крајот на месецот, дали младите гледаат причина да останат, дали фирмите можат да најдат квалификувани работници, дали инфраструктурата ја поддржува економијата и дали државата создава предвидлива деловна средина.

Во претходна анализа, „Растот на БДП е добра вест – но вистинскиот тест е животниот стандард“, Паноптикум веќе ја отвори истата суштинска дилема: добрите бројки не се неважни, но тие се само почеток. БДП може да расте, а дел од населението сепак да не почувствува напредок ако растот не создава подобро платени работни места, ако инфлацијата ја јаде куповната моќ или ако продуктивноста остане ниска.

Затоа растот од 3% треба да се мери со три прашања: дали создава повисока продуктивност, дали ја зголемува реалната плата и дали ја намалува разликата меѓу Македонија и развиениот дел од Европа. Без тие три проверки, рангирањето е политички корисно, но економски недоволно.

Европа забавува, Балканот добива простор – но и притисок

Фактот што еврозоната се очекува да расте бавно не е само лоша вест за големите европски економии. Тоа е и ризик за земји како Македонија, затоа што ЕУ е клучен трговски, инвестициски и политички простор. Ако Германија, Италија, Франција и другите големи економии се движат бавно, тоа влијае врз извозот, инвестициите, дознаките и довербата на пазарите.

Во исто време Западен Балкан добива шанса да се позиционира како простор на побрзо прилагодување, инфраструктурно поврзување и производствена алтернатива блиску до ЕУ. Но таа шанса не доаѓа автоматски. Таа бара институции што не ја забавуваат економијата, јавни инвестиции што не се сведуваат на прес-конференции, образование што создава вештини и деловна средина што не зависи од политичкиот календар.

Токму тука се судираат оптимизмот и реалноста. Македонија може да биде „седма најбрзорастечка економија“ во една проекција, но ако младите и понатаму ја гледаат иднината надвор од земјата, ако приватниот сектор остане притиснат од недостиг на кадар и ако јавните услуги не се подобруваат, тогаш растот нема да произведе доверба.

Што треба да се направи за прогнозата да не остане само прогноза?

Прво, растот мора да се одвои од дневната политика. Економијата не може секои неколку месеци да се продава како победничка приказна, а потоа да се заборава кога бројките ќе станат понепријатни. Потребна е дисциплина: стабилни јавни финансии, внимателно задолжување, инвестиции со јасен економски ефект и контрола на непродуктивното трошење.

Второ, земјата мора да го помести фокусот од евтина работна сила кон продуктивна работна сила. Без подобро образование, технички вештини, дигитализација, енергетска сигурност и извоз со поголема додадена вредност, растот ќе остане ранлив. Тоа е точката на која статистиката се претвора во стратегија – или се распаѓа во пропаганда.

Трето, економскиот раст мора да биде поврзан со доверба. Инвеститорите, домашни и странски, не гледаат само даноци и субвенции. Гледаат судство, администрација, регулаторна предвидливост, корупциски ризик и стабилност. Без тоа, и најдобрата прогноза на ММФ за Македонија останува само потенцијал.

Добра вест, но не и алиби

Проекцијата дека Македонија може да расте околу 3% годишно до 2031. година е добра вест. Таа покажува дека земјата не е осудена на економска стагнација и дека во европски контекст има простор за побрзо движење. Но таа не смее да стане алиби за самофалење.

Растот е вреден само ако ја менува економската структура, ако создава подобро платена работа и ако го намалува чувството дека земјата постојано трча, а ретко стигнува. Македонија има бројка што може да ја охрабри. Сега ѝ треба политика, институционална сериозност и економска култура што ќе ја направат таа бројка видлива во животот.