Кога манифестот станува историска пресвртница

Во македонската историја има документи што не се важни само поради она што го запишале, туку поради нервот на времето што го откриле. Мајскиот манифест од 1924. година е токму таков документ: краток политички блесок во една темна и немирна епоха, обид македонското прашање да се извади од тесниот круг на балканските дворски сметки и да се постави како прашање на самоопределување, обединување и револуционерна солидарност.

Тој не се појавува во празен простор. Доаѓа по Илинден, по Балканските војни, по Првата светска војна, по поделбата на Македонија и по големото разочарување од сите надворешни ветувања. Во таа историска рана, Мајскиот манифест се обидува да каже нешто што и тогаш било политички опасно, а и денес останува чувствително: Македонија не е само географска територија што другите ја распоредуваат на мапа, туку историски субјект со право на сопствен политички глас.

Виена, 1924.: обид за нова програма

Мајскиот манифест бил манифест на ВМРО со нова политичка програма за единство во дејствувањето на македонските револуционерни сили. Бил составен по долги преговори меѓу претставници на ВМРО, Коминтерната и Македонската федеративна организација, а бил потпишан во Виена на 6. мај 1924. година од членовите на Централниот комитет на ВМРО – Александар Протогеров, Петар Чаулев и Тодор Александров. Со манифестот се повикувало кон создавање единствен македонски револуционерен фронт и единствен балкански револуционерен фронт.

Во самата логика на документот се препознава еден поширок историски пресврт. ВМРО, која дотогаш минувала низ различни идеолошки и организациски ломови, тука се обидува да ја врзе македонската борба со пошироката балканска револуционерна сцена. Затоа е корисно Мајскиот манифест да се чита не само како внатрешен документ на едно движење, туку и како сведоштво за времето во кое македонското прашање било вклештено меѓу национални програми, меѓународни договори, револуционерни идеологии и сурова реалполитика.

Оригиналниот текст на Мајскиот манифест јасно го насочува ударот кон политиката на балканските влади и кон постојните мировни договори, сметајќи дека тие не ја решиле, туку ја бетонирале македонската несреќа. Во него се истакнува дека македонскиот народ не може да очекува слобода од влади што не го признаваат вистинското самоопределување на народите, а Македонија е претставена како земја повторно поробена и поделена меѓу Србија, Грција и Бугарија.

Македонското прашање меѓу идеал и инструмент

Тука почнува драмата на Мајскиот манифест. Од една страна, тој ја отвора можноста македонското прашање да се формулира порадикално: не како милост од некоја соседна држава, не како дипломатска корекција на некој договор, туку како право на политичко постоење. Од друга страна, токму тоа право било ставено во сложена врска со Коминтерната, Балканската комунистичка федерација и тогашната револуционерна стратегија на Москва.

Затоа Мајскиот манифест не може да се чита ниту наивно, ниту со дневнополитички очила. Тој навистина носи силна формула за ослободување и обединување на раскинатите делови на Македонија, но истовремено е дел од поширока идеолошка конструкција во која Балканот се замислува како простор на федеративно преуредување. За контекстот на ВМРО, корисно е да се има предвид и поширокиот преглед на Internal Macedonian Revolutionary Organization во Britannica, каде што се нагласува внатрешната противречност меѓу автономистичките и пробугарските струи во различни периоди од постоењето на организацијата.

Во тој судир се гледа вистинската тежина на манифестот: тој е документ што се обидува да ја оттргне македонската борба од монополите на соседните национализми, но не успева целосно да ја ослободи од големите идеолошки геометрии на времето. Македонија, повторно, се нашла таму каде што често ја сместувала историјата – меѓу сопственото право и туѓите проекти.

Неуспехот како историско сведоштво

Политичката судбина на Мајскиот манифест била драматична. Наместо да донесе обединување, тој открил колку длабоки се расцепите во македонското револуционерно движење. По неговото објавување и по повлекувањата, негирањата и меѓусебните пресметки, следеле внатрешни судири, ликвидации и нови поделби. Во 1924. година, со застапување на Димитар Влахов и со посредство на Коминтерната, бил постигнат договор за обединување на македонските политички организации, потврден со Мајскиот манифест. Но, на 1. август водачите на ВМРО Александров и Протогеров ретерирале.

Токму ова ретерирање е клучно за разбирање на документот. Мајскиот манифест станал и програма и обвинение; и ветување и повод за пресметка. Тој не ја создал веднаш силата што ја најавувал, но ја разоткрил историската потреба од неа. Во тоа е неговата парадоксална вредност: политички не успеал како стабилен договор, но останал како доказ дека идејата за обединета, самостојна и политички субјективизирана Македонија имала јасна артикулација во меѓувоениот период.

Од принципите на Мајскиот манифест подоцна ќе се развие ВМРО (Обединета), формирана во Виена во 1925. година, под влијание на Балканската комунистичка федерација и со поддршка на Коминтерната и македонските комунисти. Оваа организација имала за цел да прерасне во масовно народно движење за слободна и независна Македонија во нејзините географски и економски граници, како самостојна политичка единица и рамноправен член на идна Балканска федерација.

Мајскиот манифест важен и денес

Историската важност на Мајскиот манифест не е во тоа што донел победа. Не донел. Не е ни во тоа што ја обединил македонската револуционерна сцена. Не ја обединил. Неговата важност е во тоа што во една од најнеповолните политички епохи ја поставил Македонија како самостојно прашање – не како додаток на туѓа агенда, туку како сопствена историска и политичка стварност.

Затоа, кога денес го читаме неговиот изворен текст не треба да бараме удобна митологија. Треба да ја видиме сложеноста. Во него има идеализам, револуционерна реторика, политички ризик, меѓународна сметка, внатрешна криза и македонска волја да се излезе од историјата на распарчување.

Неговото наследство продолжува и преку печатот и организациите што се повикувале на тие принципи. Весникот „Македонско дело“ и ВМРО (Обединета) го носат тој политички продолжеток, иако нивното реално дејствување било ограничено, особено поради репресии, внатрешни пресметки и зависност од пошироките комунистички стратегии.

Манифестот како огледало

Мајскиот манифест е огледало во кое се гледа една Македонија што не сакала да биде само последица од договори. Во него има зборови што звучат како политичка програма, но зад нив стои подлабока болка: како еден народ, една земја и едно движење да се одбранат од тоа постојано да бидат предмет на туѓо толкување?

Историјата не му дала лесна судбина на овој документ. Го претворила во спор, во повод за пресметки, во идеолошка референца, во дел од подоцнежни толкувања. Токму затоа тој останува важен. Мајскиот манифест не треба да се чита како завршена вистина, туку како историски нерв – момент кога македонската политичка мисла, и покрај сите притисоци, се обидела да зборува за Македонија како за целина.

А тоа во македонската историја никогаш не било мала работа.