Во македонската народна приказна „Мајсторот и калфата што спечалиле многу пари со мачето во земја во која не виделе мачки“, запишана од Марко Цепенков, богатството не доаѓа како награда за итрина, туку како последица на чесност, милост и препознавање на вредноста таму каде што другите гледаат безначајна ситница.
Приказната е едноставна, речиси детски ведра: едно момче служи кај трговец, заработува пари, ги проверува дали се „алал“, а потоа со три пари спасува маче од деца што го мачат. На пат кон панаѓур, бура ги носи до остров каде што луѓето никогаш не виделе мачки, а глувците им се секојдневна мака. Мачето станува чудо. Она што во еден свет е обично животно, во друг станува спас, лек и богатство.
Алалот како мерка за вистинска печалба
Цепенковата приказна почнува со необична проверка на парите: момчето ги пушта во вода за да види дали ќе пропаднат. Првите години пропаѓаат, третата не. Во народната симболика тоа не е случајна игра со реката, туку проверка на совеста. Парите мора да имаат морална тежина за да останат на површина.
Ова е една од најсилните точки на приказната: народот не ја одделува печалбата од правината. Пари може да има секој што ќе се снајде, но „алал пари“ има само оној што не го изневерил трудот, човекот и сопствената душа. Затоа момчето не е претставено како сиромашен наивник, туку како човек што уште пред да стане трговец знае дека богатството без чист почеток е празна добивка.
Добрината што изгледа непрактична
Кога момчето ги дава трите пари за да го спаси мачето, тоа не прави пресметка. Не знае дека мачето ќе му донесе богатство, не знае дека ќе стигне во земја без мачки, не знае дека еден мал живот ќе стане негов капитал. Тука приказната е најчовечка: вистинското добро дело не се прави затоа што однапред се гледа користа, туку затоа што некој страда пред нашите очи.
Трговецот, како претставник на практичниот свет, најнапред се потсмева на трите пари. За него тие се ситница, доволни само за некаква свирка од панаѓур. За момчето тие се доволни за спас. И токму тука се судираат два погледа кон светот: едниот ја мери вредноста според цената, другиот според смислата.
Пазарот ја открива вредноста, но не ја создава
На островот каде што луѓето не знаат што е мачка приказната добива речиси комична сила. На вечера сите држат стапови за да се бранат од глувците. Тоа е сцена што Цепенков ја гради со жив говор, движење и народен хумор: лебот на трпеза, глувците од дупките, луѓето во чудење, а мачето како мал јунак што прави ред таму каде што човекот се навикнал на немоќ.
Во таа сцена лежи и една трговска мудрост. Вредноста не е иста на секое место. Нешто што дома е обично во друг простор може да биде реткост. Но приказната не ја слави само снаодливоста. Таа покажува дека пазарот може да ја открие вредноста, но не ја создава од ништо. Вредноста веќе постоела во мачето; момчето само било доволно милостиво да го спаси и доволно трпеливо да го понесе со себе.
Калфата што станува човек пред да стане трговец
На крајот, калфата станува голем трговец. Но народната приказна не вели: „Ете како се збогатува човек ако има среќа“. Нејзината порака е попрецизна и построга: „Ете алал пари како се множат“. Тоа е морален заклучок, а не само економска поука.
Во светот на оваа приказна богатството не е грев ако е родено од чесност. Печалбата не е сомнителна, ако почнала со труд и милост. Момчето не го измамува островот, не продава лажна стока, не го прикрива мачето како магија. Тоа едноставно носи решение таму каде што постои мака. Затоа неговата добивка не е кражба од туѓата неволја, туку награда за препознаена потреба.
Цепенков, чија собирачка работа е темелна за македонската фолклористика, во оваа приказна ја чува и економската и моралната интуиција на народниот човек. Неговите народни умотворби, поврзани со живиот говор, пословичната мисла и секојдневниот морал, остануваат важен дел од културната меморија; денес тоа наследство симболично го носи и Институтот за фолклор „Марко Цепенков“ при УКИМ.
Затоа ова не е само приказна за маче, море и панаѓур. Тоа е приказна за човек што прво ја спасува слабоста, а потоа ја добива силата. За пари што не пропаѓаат затоа што се чисти. За добрина што изгледа мала додека не стигне на вистинското место. И за една народна вистина што не старее: она што е алал, има корен.
Мајсторот и калфата што спечалиле многу пари со мачето во земја во која не виделе мачки
Си било едно дете главено кај еден тргоец за слуга. Му работило една година и на годината му платил тргоецот ругата што му чинело. Детето му вратило парите и само три пари си задржало и отишло покрај река, та пуштило во водата да види дали ќе пропаднат; едно пуштило, и му пропаднале. Другата година пак така сторило и треќа година не му пропаднале тие пари, и тие веќе имало за алал. Четвртата година пак останало у тргоецот да му служит.
Сторил ниет тргоецот за да одит на панаѓур. Детето му дало трите пари за да му купит нешто стока од панаир мајстор му. ’И зел тргоецот трите пари и се насмеал.
– Е, ќе ти купам една свирка за триве пари од панаѓур – рекол по кротко.
Момчето чуло тој збор и недраго му паднало.
– Мајсторе – му рекло – те молам и мене земи ме на панаир, за да ти чинам измет барем по патот.
Го примал мајстор му, и тргнале да одат на панаир. Уште невлезени в море, видело детево покрај море три деца кај тепаат едно маченце. Му се нажалило и посакало да го откинит од децата, арно ама децата не слушале негоата молба, ами сакале да го отепаат. Најпосле помолило со по една пара и го откинало и си го зело, та си ошло при мајстора си.
Влегле во гемија и си тргнале по море со гемијата да пливаат. Оделе донекаде в море, и се кренале големи талази (бура голема), та ја затерала гемијата без пат и ја отерала до некоја ада (остров), ја врзале гемијата на крајот и излегле во адата, и пречекале луѓето од адата, та зеле на вечера во некоја куќа.
Вечерта, кај што биле тргоецот и детето, надошле од селаните на муабет. Ставиле да вечераат и му дале на секого по еден стап в рака и му рекле: да се бранат оти ќе излезат многу глувци, та ќе му грабаат лебот од пред нив. Кога чу детето оти така, отиде та си го зеде мачето од дисагите и си го држало в раце готоо за кога ќе излезат глувците. Едно ставиле лебот на трпеза, и наизлегле глувци од дупките едночудо, и веднаш детето го пуштило мачето, та кога грабнало глувците да дави, спискале, трештиле на бегање, кој кај му очи – таму му глаа, полојната тукуречи издавило, и друзите се искриле по дупките.
Кога видоа селаните оти мачорчето толку му било јунак, сите се зачудија и му се молија да му го продаит детето. Кога виде тргоецот оти мачорчето на тоа место било многу требно, му рекол на луѓето:
– Е, бре луѓе, колку илјади ќе даите за да ви го даам ова мачорче, да ви сотрит сите глувци и да куртулисате од глувчои маки?
– Колку сакаш ќе ти дајме, само, аман те молиме, да ни го даиш, трговче! – му рекле селаните.
Му дадоа пари што нејќеа, и си отидоа на панаир, кај што му беше ниетот на чоекот. Колку што зеде стока мајстор му, вудве зеде калвата и се сторило голем тргоец.
Ете алал пари како се множат.
(Запишал: Марко Цепенков)
