Кога човек ќе почне да чита низ историјата на бракот и разводот, брзо сфаќа дека човештвото не само што знаело да сака, туку знаело и чудно да се разделува. Некогаш со големи драми, некогаш со малку достојност, а многу често и со причини што денес ни изгледаат и апсурдни и сурови во исто време. Токму затоа темата за разводот не е само правна работа. Таа е огледало на едно време, на еден морал, на една власт во домот и на едно општество што преку бракот сакало да го дисциплинира човекот.
Кога разводот бил казна, а не избор
Во античкиот Рим, на пример, разводот постоел, но не како модерно право на двајца возрасни луѓе да признаат дека заедничкиот живот веќе не оди. Тој многу почесто бил инструмент на машката моќ. Во старите текстови и историски толкувања се среќаваат примери дека неверството, однесувањето поврзано со виното, па дури и контролата врз домашниот простор можеле да станат причина жената да биде оттурната. И онаа позната приказна за бакнувањето в уста не е само романтична навика, туку според антички извори се поврзува и со проверка дали жената пиела вино. Тоа веќе не е љубовен гест – тоа е мал домашен надзор претворен во обичај. Во текстот би ставил линкови на зборовите антички Рим и бакнувањето в уста.
Слично е и со стариот индиски правен и религиски кодекс, познат како Законик на Ману. Таму навистина стојат одредби според кои жена без деца, жена чии деца умирале, па дури и жена што раѓала само ќерки, можела да биде заменета, а кавгаџиството се спомнува како причина за брзо оттурнување. Да, звучи сурово. И не, тоа не е некаков егзотичен куриозитет за прераскажување со насмевка. Тоа е документ за времиња во кои бракот не бил заедништво на две личности, туку механизам за наследство, послушност и машка линија. Во текстот би ставил линк на фразата Законик на Ману.
Историјата е полна со чудни причини, но денешното право не функционира така
Тука е важно да не се мешаат историски примери, новински анегдоти и современи закони. Во оригиналниот текст има неколку формулации што звучат ефектно, но денес не можат да се земат како правно точни во буквална смисла. На пример, во денешна Канада не е доволно некој да докаже дека партнерот ‘рчи како тркачки автомобил за автоматски да добие развод. Канадскиот федерален закон разводот го врзува за распад на бракот, кој се утврдува преку едногодишна разделеност, прељуба или суровост. Значи, гласното ‘рчење може да биде причина за очај, кавги и оддалечување, но не и самостојна законска формула за развод.
Исто така, за денешна Кина не е точно едноставно да се каже дека трачот и кавгаџиството сами по себе се доволни причини за развод. Современиот кинески Граѓански законик зборува за распад на брачната врска, семејно насилство, напуштање, зависности, долг период на разделеност и други околности што покажуваат дека заедничкиот живот суштински се распаднал. Со други зборови, и таму правото денес настојува да утврди дали бракот навистина се распаднал, а не само дали некој бил озборувач или гласен. Во текстот би ставил линк на зборот Кина.
За Јапонија, пак, приказната дека развод се добива ако некој спие во незгодна положба убаво звучи како социјален виц, но не е точен опис на важечкото право. Јапонскиот Граѓански законик наведува конкретни основи за судски развод – неверство, злонамерно напуштање, долготрајно исчезнување, тешка ментална болест и други тешки причини поради кои бракот не може да продолжи. Значи, положбата во спиење можеби може да го уништи расположението, но не и сама по себе да ја исполни законската рамка. Во текстот би ставил линк на зборот Јапонија.
Она што било смешно, често било понижувачко
Некои од примерите што се раскажуваат низ светот – ќелавост откриена по свадба, перење садови што прави премногу бучава, испрана маица со автограми, опседнатост со Рубикова коцка – повеќе личат на медиумски куриозитети и анегдоти отколку на стабилни правни норми. И баш таму треба да се биде внимателен. Не секоја добра приказна е и добра историја. А уште помалку е право. Но и кога се претерани, ваквите анегдоти кажуваат нешто важно: луѓето со векови сакале да му дадат формула на распадот на интимноста. Да најдат една причина, еден предмет, еден гест, една ситница што ќе ја објасни големата пукнатина. Како да не сакаме да признаеме дека многу бракови не се распаѓаат од еден настан, туку од тивко наталожување на разочарувања.
Модерниот развод е помалку спектакл, а повеќе признание
Денешните правни системи, барем во голем дел од светот, сѐ повеќе се движат кон идејата дека нема потреба бракот да се претвора во театар на вина за да се признае неговиот крај. Во Англија и Велс, на пример, од 6 април 2022 е во сила систем на no-fault divorce, токму за да се намали непотребното обвинување и дополнителната токсичност. Тоа е можеби најтрезвената лекција од целата оваа тема: разводот не е лесен затоа што постои причина. Тежок е токму затоа што причината најчесто не собира во една реченица. Во текстот би ставил линк на фразата Англија и Велс.
Затоа, кога денес ќе кажеме – лесно до развод, ништо полесно – тоа звучи како иронија што сама се разобличува. На хартија можеби постои постапка. Во законот можеби постојат членови. Во историјата можеби постојат бизарни примери. Но во стварниот живот, разводот ретко е лесен. Тој е само моментот кога две личности конечно признаваат дека нешто што некогаш било ветување, веќе не може да биде дом.
