Постојат писатели што ни го покажуваат светот и писатели што нè принудуваат да се преиспитаме себеси во него. Лав Николаевич Толстој им припаѓа на обете категории. Во неговите дела животот е широк, населен со безброј гласови, исполнет со љубов, војна, суета, семејни радости и тивки несреќи. Но среде таа разновидност постојано се враќа едно вознемирувачко прашање: како треба да живее човекот, ако знае дека ќе умре и ако чувствува дека неговата среќа не може да биде оправдување за туѓото страдање?
Толстој не го поставува ова прашање од безбедна оддалеченост. Го поставува како човек што го искусил она што подоцна ќе го оспорува: аристократските привилегии, воената служба, телесните страсти, книжевната слава и сопственичката сигурност. Затоа неговото творештво има сила на непрекинато судење во кое писателот е истовремено сведок, обвинител и обвинет.
Роден во 1828. година во Јасна Полјана, Толстој израснал во свет чија удобност се потпирала врз длабока општествена нееднаквост. Подоцна ќе се обиде да ја оспори моралната оправданост на тој свет, но никогаш нема целосно да се ослободи од неговите противречности. Во тоа лежи една од причините поради кои останува толку жив: неговата мисла постојано се судира со неговото секојдневие.
Тој можел да напише голем роман. Многу потешко му било да постигне согласност меѓу она во што верувал и начинот на кој живеел.
Човекот поголем од пресудата за него
Толстоевата книжевна големина се препознава во способноста да го следи човекот и таму каде што човекот самиот се избегнува. Неговите ликови посакуваат едно, кажуваат друго, прават трето, а потоа бараат објаснување што ќе им овозможи да се почитуваат себеси.
Ова не е само лицемерство. Тоа е и човечка немоќ да се поднесе целата вистина за сопствените побуди.
Кај Толстој еден поглед, движење на раката или прекин во разговорот може да открие повеќе од долго признание. Тој ја разбира разликата меѓу чувството и претставата што ја создаваме за него. Знае дека во љубовта може да има суета, во великодушноста желба за признание, во храброста страв од понижување, а во моралната строгост — скриена суровост.
Неговите најуспешни ликови го надминуваат поимот со кој би сакале да ги објасниме. Ана не се исцрпува во прељубата, Каренин во студенилото, Вронски во страста, Пјер во добродушноста. Секој од нив носи внатрешен живот што ја прави конечната пресуда недоволна.
Читателот така стекнува една тешка способност: да го разбира човекот и кога не може да ја оправда неговата постапка.
„Војна и мир“: историјата видена од човечка близина
Во „Војна и мир“ Толстој го отвора просторот на историјата, но не дозволува човечкото постоење да исчезне зад големите настани. Војните, дворските кругови и политичките одлуки се испреплетуваат со семејни вечери, младешки очекувања, разочарувања и ненадејни духовни пресврти.
Историјата тука се случува и во телото: во заморот на војникот, во стравот пред битката, во болката на ранетиот. Се случува и во домот, каде што нечие отсуство ја менува смислата на сите предмети.
Толстој ја оспорува претставата дека историското движење е производ на волјата на неколку извонредни личности. Зад официјалните објаснувања тој гледа безброј дејства, околности и случајности што никој не ги контролира целосно. Неговото толкување на историјата може да предизвика несогласување, особено кога ја стеснува слободата на поединецот, но прашањето што го отвора останува важно: колку од она што го нарекуваме управување е вистинско насочување, а колку подоцнежно припишување смисла на нешто што веќе се случило?
Кнезот Андреј и Пјер Безухов ја бараат сопствената мера во тој огромен свет. Славата, општествениот углед и интелектуалните уверувања не им обезбедуваат трајна сигурност. Созреваат преку загубите, преку распаѓањето на сопствените илузии, преку средбите што не можеле однапред да ги испланираат.
Во романот човекот често почнува појасно да гледа токму кога ќе престане да се замислува како средиште на светот.
Ана Каренина и нееднаквото право на среќа
Во „Ана Каренина“ Толстој ја истражува драмата на љубовта во општество што има строги правила и нееднаква подготвеност да ги применува.
Ана сака да живее во согласност со чувството што ја обзело. Но чувството не постои во празен простор. Таа е мајка, сопруга, жена со општествена положба; секоја нејзина одлука допира други животи. Нејзината трагедија се создава во преплетот на страста, разделбата од синот, општествената осуда, несигурноста и сè потесниот круг во кој може да дише.
Толстој покажува колку различно општеството ги оценува машкото и женското прекршување на брачната верност. Она што кај мажот може да помине како слабост, кај жената станува трајно обележје. Зад пристојноста се открива систем на казнување што не мора да биде гласен за да биде уништувачки.
Сепак, романот не ја претставува љубовта како сила што автоматски ги решава сите противречности. Кога од неа се бара да го замени целиот свет, таа станува оптоварена со невозможна задача. Другиот човек треба постојано да докажува дека сме сакани, потребни и оправдани. Тогаш блискоста може да се претвори во страв, а стравот во сомневање што ја разјадува самата љубов.
Паралелно со Ана, Левин бара смисла преку работата, семејството, земјата и верата. Неговиот пат е исполнет со колебања. Ни бракот ни чесната намера не го ослободуваат од духовниот немир. Со тоа Толстој не дозволува едноставна поделба меѓу погрешен и правилен живот: и човекот што се стреми кон доброто мора секојдневно да учи како да го живее.
Смртта како проверка на животот
Малку писатели ја поставиле смртта толку блиску до секојдневната човечка самоизмама како Толстој во „Смртта на Иван Илич“.
Иван Илич живеел според прифатените мерила: градел кариера, одржувал пристојни односи, го уредувал домот, внимавал на сопствената положба. Неговиот живот изгледал успешен затоа што наликувал на животите што неговата средина ги сметала за пожелни. Болеста ја нарушува таа согласност. Пред можноста за сопственото исчезнување, тој почнува да се прашува дали воопшто живеел вистински.
Токму тука расказот станува непријатно близок. Колку наши желби се навистина наши? Колку од трудот го вложуваме за да живееме подобро, а колку за да изгледаме прифатливо? Колку односи ги одржуваме од љубов, а колку поради страв од промена?
Околината на Иван Илич ја чувствува неговата болест и како нарушување на сопствената удобност. Луѓето зборуваат, исполнуваат должности, ја одржуваат формата. Вистинското сочувство се појавува во едноставната грижа на Герасим, кој може да биде покрај страдањето без да го прикрива со лажна утеха.
Пред крајот вредноста на човечкиот однос се мери со присуството. Некој останува со тебе тогаш кога веќе немаш што да му понудиш.
Верата и тешкотијата да се живее според неа
Толстоевото соочување со смртта било и длабоко лично. Во „Исповед“ тој ја изложува кризата во која успехот, семејството и творештвото веќе не му изгледале доволни за да одговорат на прашањето за смислата. Неговата потрага го насочила кон религијата, но и кон остар судир со црковниот авторитет. Во средиштето на своето разбирање на христијанството ги поставил љубовта, ненасилството, простувањето и одбивањето човекот да учествува во организирано нанесување зло.
Од тие уверувања произлегла неговата критика на војната, државната принуда и сојузот меѓу верските институции и световната моќ. За него, верата морала да има непосредни последици врз постапките. Молитвата и обредот не можеле да го заменат односот кон гладниот, понижениот или непријателот.
Оваа мисла има огромна морална привлечност, но отвора и тешки прашања. Како да се заштити нападнатиот? Дали секое откажување од сила го намалува насилството? Каква одговорност имаме кога агресијата е насочена кон друг човек?
Толстој не ги отстранува сите тешкотии што произлегуваат од неговите ставови. Неговата важност е и во тоа што нè спречува лесно да се смириме со оправдувањето дека насилството било неопходно. Бара да ја испитаме цената на таа неопходност и сопствената улога во нејзиното прогласување.
Противречноста на моралниот учител
За Толстој не може чесно да се пишува ако неговите морални барања се одделат од тешкотиите што ги создавал во сопствениот дом. Неговата сопруга Софија Андреевна имала значајна улога во семејниот живот и во работата околу неговите ракописи. Нивниот долг брак содржел блискост, соработка, загуби и длабоки конфликти. Несогласувањата околу имотот, авторските права и неговите духовни определби ги допирале непосредните интереси и сигурноста на семејството.
Тука се појавува прашање што го надминува Толстој: кој ја плаќа цената на нашата морална преобразба? Кога човек се откажува од нешто, дали се откажува само во свое име? Дали неговата потрага по чиста совест може да стане товар за блиските?
Неговото заминување од домот и смртта во Астапово во 1910 година лесно се претвораат во симболична завршница: старецот што го напушта имотот во потрага по конечна слобода. Но зад симболот останува болна човечка случка, со исцрпеност, неразбирање и нарушени односи.
Толстој заслужува да биде читан со истата внимателност со која тој ги создавал своите ликови. Неговите противречности треба да се видат, без преку нив да се поништи сè што разбрал за човекот.
Писателот што ни го нарушува спокојството
Толстој останува современ затоа што човекот и натаму умее успешно да живее според туѓи мерила. И денес угледот може да ја прикрие празнината, јавната доблесност да ја сокрие приватната суровост, а големите зборови за напредокот да го оддалечат погледот од поединечното страдање. Неговите романи го забавуваат нашето судење. Нè задржуваат кај човекот доволно долго за да ја видиме сложеноста што брзата пресуда ја брише. Истовремено, неговата мисла не ни дозволува разбирањето да стане изговор за рамнодушност.
Во „Воскресение“ тоа барање добива особена острина: сознанието за сопствената вина мора да води кон одговорност. Не е доволно да се почувствуваме потресени од неправдата ако продолжиме удобно да живееме од поредокот што ја создава.
Можеби најдлабокото дејство на Толстоевото дело започнува откако ќе ја затвориме книгата. Во некој обичен разговор, во мала суровост што сме ја сметале за оправдана, во одложена грижа за близок човек, одеднаш препознаваме нешто што претходно сме го читале како туѓ живот. Тогаш неговото прашање станува наше: што правам со времето што ми е дадено?
Одговорот не се наоѓа само во убедувањата. Се наоѓа во начинот на кој поминува денот, во вниманието што го даваме, во неправдата на која ѝ се спротивставуваме и во присуството што му го подаруваме на друг човек. Толстој го барал тој одговор до крајот, немирно и противречно. Во неговото дело останала отворена можноста и ние да почнеме да го бараме.
