Во недела, на 30 август 2026 година во 12 часот, Клик е-издаваштво ќе го објави Издание 2 на дебитантската стихозбирка на Љупчо Димитровски, сега под наслов „Куќа што молчи немерливо“. Од моментот на објавувањето книгата ќе биде достапна за купување и за читање во е-Библиотека Паноптикум.
Повеќе од половина век по првото појавување на „Куќа што молчи“, ова враќање има поголема смисла од обично препечатување на стара книга. Повторно пред читателот доаѓа почетната точка на една долга поетика – периодот во кој зборот престанува да биде само средство за кажување и станува материја што авторот ја испитува, растројува, поврзува и одново создава.
Првата книга не треба да се чита како фуснота кон подоцнежниот автор
Кога по неколку децении се враќаме кон дебито на автор со обемен опус, лесно е во првата книга да го бараме сето она што знаеме дека дошло подоцна. Така почетокот се претвора во пророчиштво, а делото престанува да се чита во сопственото време.
Со „Куќа што молчи“ е покорисно да се постапи поинаку. Книгата треба да се врати во книжевната клима на почетокот од седумдесеттите години на XX век, кога македонската поезија веќе има силно модернистичко искуство, а помладите автори бараат сопствен простор во јазикот, синтаксата, асоцијативната логика и односот меѓу зборот и стварноста.
Токму таму првата книга на Димитровски станува интересна – не затоа што во неа однапред мора да биде содржан целиот подоцнежен автор, туку затоа што го открива правецот на неговиот ранен немир. Односот меѓу молкот и говорот, именувањето и она што му се измолкнува на името, видливото и заумното подоцна ќе добива различни облици, но прашањето за границите на поетскиот говор ќе остане важно.
1970, 1971 и 1972: од ракопис и конкурс до книга
Годините што се појавуваат во библиографските траги за „Куќа што молчи“ на прв поглед оставаат впечаток на неусогласеност, но новото сведоштво на самиот Љупчо Димитровски овозможува многу попрецизно да се реконструира патот на неговата дебитантска книга. Според авторот, стихозбирката била создадена во 1970 година и истата година била поднесена на конкурс. На конкурсот биле избрани ракописите на Љупчо Димитровски и Ристо Лазаров, а изборот го направил Влада Урошевиќ.
Тоа значи дека 1970 година не мора да се чита како година кога книгата веќе била физички отпечатена. Таа е година на создавањето на ракописот, неговото конкурсно појавување и изборот. Според сведоштвото на Димитровски, есента 1971 година се одржале свеченост и промоција, додека книгата од печат излегла во 1972 година. Така се добива јасна низа: ракопис и конкурс во 1970, свеченост и промоција во 1971 и печатено издание во 1972 година.
Оваа хронологија е во согласност и со книжевно-критички документ објавен во 1973 година, во кој Љупчо Димитровски е споменат меѓу најмладите поети и се наведува дека со „Куќа што молчи“ дебитирал претходната година. Тоа непосредно сведоштво упатува токму на 1972 година како година на печатеното појавување на книгата. Документот е достапен преку дигитализираната публикација на Македонскиот славистички комитет од 1973 година.
Од друга страна, во селективната библиографија на академик Влада Урошевиќ е регистриран негов предговор во „Куќа што молчи“, со наведени Скопје, Сојузот на литературни дружини и клубови на младите во СРМ и годината 1970. Записот може да се провери во селективната библиографија на Влада Урошевиќ објавена од МАНУ.
Со авторското сведоштво, овие два податока повеќе не мора да се читаат како меѓусебно исклучиви. Напротив, 1970 може да се однесува на ракописот, конкурсот, изборот и почетокот на издавачката постапка, додека 1972 останува година на физичкото излегување на книгата од печат. Особено значаен е податокот дека токму Влада Урошевиќ, чиј предговор е регистриран во библиографијата, според Димитровски бил и човекот што на конкурсот ги избрал неговиот и ракописот на Ристо Лазаров.
Истото внимание е потребно и кај ознаката „Алфа“, која се среќава во дел од секундарните информации и е видлива на корицата. Ако во оригиналното издание стои „Библиотека Алфа“, тоа не значи автоматски дека „Алфа“ била самостојна издавачка куќа. Библиотека или едиција и издавач не се исто, а токму ваквите навидум мали разлики се важни кога се реконструира историјата на едно дело.
Еден млад поет во новата карта на македонската поезија
Документот од 1973 година е важен и поради нешто повеќе од датумот. Димитровски таму е поставен во контекст на надреалистичкото искуство кај најмладите македонски поети, но самиот текст предупредува дека тоа искуство кај нив не е исклучиво ниту се јавува во некаква чиста, ортодоксна форма. Напротив, се меша и се преобразува во допир со други модернистички и експресионистички искуства.
Оттука нема потреба „Куќа што молчи“ лесно да се прогласува за надреалистичка книга, ниту околу неа ретроспективно да се создава легенда. Многу повреден е проверливиот факт дека само кратко време по дебито името на Димитровски веќе се појавува во критички обид да се картографираат најновите движења во македонската поезија.
Тоа кажува дека книгата не останала невидлива. Истовремено, нè предупредува дека сериозното читање мора да ја почитува границата меѓу она што го знаеме од изворите и она што допрва треба да се утврдува од самиот текст.
Молкот како почетна точка, а не како готово толкување
Без целосен критички увид во првото издание би било неодговорно да се измислуваат стихови, мотиви или формални постапки. Но самиот наслов дозволува внимателно читање на една продуктивна напнатост.
Куќата е изграден, ограничен и населен простор. Во неа се собираат присуството, паметењето, предметите и човечките траги. Молкот, пак, нема таква материјална граница. Не може да се измери ниту да се затвори меѓу четири ѕида.
Во спојот „куќа што молчи“ токму затоа се отвора простор што не бара едно конечно толкување. Куќата може да се чита како дом, меморија, човек, јазик или како свет што е присутен пред да биде именуван. Важно е притоа критиката да не го затвори она што насловот го остава отворено.
Тука се наоѓа и суштината на авангардното искуство што подоцна ќе стане појасно во авторската траекторија. Авангардноста не е бројот на необични зборови во песната, ниту автоматското отфрлање на традицијата. Таа започнува со недовербата кон готовиот облик – кон однапред зададената реченица, метафора, ритам и очекување за тоа како треба да изгледа една песна.
„На чекор од говорот“ и моментот кога поетичкиот немир станува програма
Осум години по излегувањето на „Куќа што молчи“ од печат, во списанието „Разгледи“ се појавува манифестот „На чекор од говорот“, потпишан од Љупчо Димитровски, Милош Линдро и Данило Коцевски. Научната литература го сместува во 1980 година и го поврзува со новото чувствување на лирската песна и со пресвртот кон постмодернистичките искуства во македонската книжевност. Тоа може да се проследи и во научното списание „Спектар“ на Институтот за македонска литература.
Во критичките толкувања на тој круг се појавува и определбата „модел на ослабено именување“ – поетичка насока во која песната не мора директно и докрај да го затвори предметот што го именува. Оттука врската со раниот наслов „Куќа што молчи“ е интересна, но не треба да се претвора во доказ дека сè било однапред програмски поставено. Молкот од првата книга и „чекорот од говорот“ од 1980 не се ист поим; тие, сепак, припаѓаат на сродно поле во кое поетскиот јазик ја испитува границата на кажливото.
Во овој контекст вреди да се исправи и една грешка што се пренесува во дел од секундарните текстови: автор на есејот „The Literature of Exhaustion“ од 1967 година е американскиот писател Џон Барт, а не францускиот семиолог Ролан Барт. Исто така, книгата „Поетиката на постмодернизмот“ на Данило Коцевски е објавена во 1989 година, а не во 1980. Научен труд од Универзитетот „Гоце Делчев“ јасно ги раздвојува манифестот од 1980 и монографијата од 1989 година. Трудот е достапен во универзитетската дигитална архива.
Оваа хронологија е важна затоа што покажува процес, а не еден магичен момент во кој наеднаш се „раѓа“ македонскиот постмодернизам. Новиот книжевен сензибилитет се создава низ книги, списанија, критички текстови, преводи и културни контакти. Манифестот е значаен токму затоа што на дел од тој немир му дава самосвест и програмски јазик.
Од експериментот со зборот кон пошироко прашање за човекот
Во подоцнежниот опус на Димитровски експериментот со поетскиот говор се шири во различни авторски форми и во дела со поголема философска амбиција. „Генерика – книга на изгревот и залезот“ од 1998 година е еден од примерите во кои интересот за јазикот се пресекува со прашањата за телото, времето, паметењето, осаменоста и човековото траење.
Така почетното прашање – како поинаку може да се напише песната – постепено отвора друго: што може зборот да допре, а што останува надвор од него? Токму затоа е повредно да се зборува за поетика што постојано ги преиспитува границите на говорот отколку целиот опус да се затвори во една етикета: надреализам, авангарда, модернизам или постмодернизам.
Што менува еден збор: „немерливо“
Во 2026 година првата книга се враќа под проширениот наслов „Куќа што молчи немерливо“. Новиот збор не е неутрална додавка. Тој го менува односот меѓу куќата и молкот.
Во првиот наслов куќата молчи. Во новиот, нејзиниот молк добива мерка токму преку неможноста да биде измерен. „Немерливо“ отвора простор за временската дистанца меѓу дебитантот и авторот кој повеќе од половина век подоцна повторно се свртува кон својот почеток.
Тука треба да се биде прецизен: самиот нов наслов не е доказ дека содржината на првото издание е променета на определен начин. Тоа може да го покаже само споредбата меѓу двете изданија. Но како наслов, „Куќа што молчи немерливо“ веќе воспоставува нов контекст за читање – книга од едно време повторно се појавува во сосема поинаков книжевен, медиумски и читателски свет.
1970, 1971, 1972, 1980, 2026 – не круг, туку повторно отворање
Сега почетната хронологија може да се постави многу попрецизно. „Куќа што молчи“ е создадена и поднесена на конкурс во 1970 година, кога Влада Урошевиќ ги избрал ракописите на Љупчо Димитровски и Ристо Лазаров. Есента 1971 година следувале свеченост и промоција, а во 1972 година книгата излегла од печат. Осум години подоцна, во 1980, се појавува манифестот „На чекор од говорот“, а во 2026 првата книга повторно влегува во читателскиот простор под проширениот наслов „Куќа што молчи немерливо“.
Но тоа не е совршен круг што едноставно се затвора. Меѓу ракописот од 1970 и новото издание од 2026 стојат повеќе од пет и пол децении пишување, книжевни промени и поинаков свет. Авторот што повторно ја објавува својата рана книга биографски е истиот човек, но книжевно веќе располага со цел еден опус зад себе.
Токму затоа второто издание создава можност за нешто што досега било тешко: читателот повторно да му се врати на самиот текст, наместо на библиографската трага за него. Критичарот ќе може да ги проверува претпоставките. Истражувачот ќе може да ја отвори библиографската расправа со нов материјал. А читателот што не го носи товарот на 1970-тите ќе може да ја прочита книгата без должност да ја гледа како „почеток“ на што било.
На 30 август 2026 година „Куќа што молчи немерливо“ повторно влегува во жив читателски оптек. Можеби токму тука е најсилната смисла на ова издание: книга што долго беше присутна главно низ библиографски и критички траги повторно станува достапна за читање.
Куќата сè уште молчи. Овојпат, сепак, читателот може повторно да влезе во неа.
