Пред стара фреска со испукана боја, камен изеден од дождови или икона чиј лак потемнел низ вековите, првиот човечки порив често е едноставен: да се поправи, да се исчисти, да изгледа повторно „како ново“. Токму тука започнува разликата меѓу обичното поправање и конзерваторската дејност. Конзерваторот не се обидува да го победи времето. Неговата задача е да разбере што направило времето, што мора да се запре и што смееме да допреме без да ја избришеме историјата која предметот или градбата ја носат во себе.
Затоа конзервацијата е многу повеќе од техничка постапка. Таа е истовремено наука, занает, истражување и етика на воздржаноста. Во терминологијата на УНЕСКО, конзервацијата подразбира операции со кои културното добро се разбира, се согледуваат неговата историја и значење, се обезбедува неговата материјална заштита и, кога е потребно, се пристапува кон реставрација и соодветна презентација. Значи, пред раката да интервенира врз материјалот мора да интервенира знаењето.
Конзерваторот не му наредува на минатото како да изгледа
Најголемата заблуда е дека успешната конзервација треба да го направи старото ново. Ако една средновековна фреска по интервенцијата изгледа како вчера да била насликана, природно се поставува прашањето што, всушност, е зачувано – оригиналното дело или нашата современа претстава за него?
Меѓународната конзерваторска мисла одамна ја поставила автентичноста во средиштето на ова прашање. Венецијанската повелба и другите доктринарни документи на ICOMOS ја развиваат идејата дека историскиот споменик не е суровина од која секоја генерација може да направи своја верзија на минатото. Материјалот, техниката, подоцнежните историски слоеви, трагите од употреба, околината и документарната вредност се дел од неговиот идентитет. Конзервацијата затоа не бара совршенство. Таа бара чесност кон она што навистина преживеало.
Тука се разделуваат и поимите што во секојдневниот говор често ги мешаме. Конзервацијата е поширок процес на истражување, стабилизирање и зачувување. Реставрацијата може да биде дел од тој процес кога е оправдано да се врати читливоста или одредена функција на делото. Реконструкцијата оди уште подалеку, бидејќи повторно создава исчезнати делови. Колку интервенцијата е поголема, толку одговорноста за доказите врз кои се темели мора да биде посилна.
Она што не се гледа понекогаш е најважниот дел од работата
Конзерваторската професија во јавноста најчесто станува видлива кога има скелиња околу црква, кога се реставрира икона или кога повторно се отвора некој обновен објект. Огромен дел од вистинската работа, сепак, се случува пред тоа: документација, фотографирање, испитување на материјалите, анализа на оштетувањата, следење на влагата, температурата и светлината, утврдување на причините за пропаѓањето и процена на ризикот.
Современата превентивна конзервација, како што ја развива ICCROM, тргнува токму од идејата дека е подобро оштетувањето да се спречи отколку подоцна да се лекуваат неговите последици. Контролираното чување, соодветната микроклима, безбедниот транспорт, правилното осветлување и раното препознавање на ризиците можат да спасат илјадници предмети без врз нив воопшто да биде извршена директна интервенција.
Истото важи за архивска и библиотечна граѓа. Температурата, влажноста, начинот на складирање и професионалната реставрација непосредно влијаат врз долговечноста на старите и ретките книги. Конзервацијата, значи, често е успешна токму кога ништо драматично не се случува – кога предметот едноставно продолжува безбедно да постои.
Професија во која се среќаваат многу науки
Пред еден оштетен споменик не стои само еден човек со четка во раката. Зад сериозен конзерваторски проект можат да стојат архитекти, конзерватори-реставратори, археолози, историчари на уметност, хемичари, инженери, биолози, фотографи и документаристи. Каменот има своја физика, пигментот своја хемија, дрвото реагира на влажноста, конструкцијата подлежи на статички закони, а секој историски слој бара толкување.
Тоа јасно се гледа и во македонската институционална традиција. Националниот конзерваторски центар, чии институционални почетоци се врзуваат за 1949. година, во својата дејност опфаќа конзервација и реставрација на археолошко наследство, сакрална и профана архитектура, икони, фрески, мозаици, дрворез, камена пластика и други материјали, заедно со физичко-хемиски и други истражувања. Тоа е добра слика за самата природа на професијата – културното наследство не може да се заштити од една единствена дисциплина.
Македонија како отворен архив на материјалното паметење
Во Македонија конзерваторската дејност има особена тежина поради густината и разновидноста на наследството. Антички локалитети, ранохристијански мозаици, средновековни цркви и манастири, фрескоживопис, икони, исламска архитектура, традиционални куќи, стари градски јадра и споменици од поновата историја создаваат културен пејзаж во кој речиси секоја епоха оставила материјална трага.
Свети Пантелејмон во Нерези, Курбиново, Бигорскиот манастир, Стоби, Полошкиот манастир и многу други места не се важни затоа што изгледаат старо. Тие се важни затоа што во нив се содржани оригинални материјали, техники, уметнички решенија и историски сведоштва што не можат повторно да се произведат. Копија може да ја повтори формата. Не може да ја повтори староста, раката на мајсторот, материјалот што навистина го минал времето и контекстот во кој делото живеело.
Оттаму, загубата на еден оригинален слој не е само физичко оштетување. Тоа е загуба на информација. Понекогаш е изгубен пигмент, понекогаш натпис, понекогаш начин на ѕидање, понекогаш цела просторна врска меѓу споменикот и неговата околина. Она што исчезнало може да се нацрта или реконструира, но повеќе не може да се врати како историски документ.
Најтешката одлука е да се знае кога да се запре
Конзерваторската дејност има една необична особина: професионалната вештина не се докажува секогаш со тоа колку нешто е направено, туку понекогаш со тоа колку е одлучено да не се направи. Секое чистење отстранува материјал. Секое дополнување внесува нешто ново. Секоја замена на стар елемент со нов може да ја подобри физичката состојба, но истовремено да намали дел од автентичноста.
Затоа добриот конзерватор мора постојано да преговара со границата меѓу неопходното и прекумерното. Ако оштетувањето е активно, мора да се запре. Ако конструкцијата е нестабилна, мора да се обезбеди. Ако сликарскиот слој се одвојува, мора да се консолидира. Но прашањето „можеме ли да направиме повеќе?“ не е исто со прашањето „треба ли да направиме повеќе?“ Во таа разлика се наоѓа професионалната етика.
Наследството мора да преживее и надвор од лабораторијата
Денес конзервацијата се соочува и со поинаков предизвик. Не е доволно споменикот да биде стручно третиран еднаш, а потоа повторно препуштен на влага, атмосферски влијанија, несоодветно користење или долгогодишно неодржување. Заштитата е процес, не свечено завршување на проект.
Токму затоа документацијата, редовниот мониторинг, одржувањето и управувањето со ризик стануваат еднакво важни како и самата реставраторска интервенција. Дигиталното снимање, фотограметријата и современите аналитички методи овозможуваат попрецизно следење на состојбата, но технологијата не го заменува оригиналот. Дигиталниот модел на фреска може да зачува огромно количество информации за неа. Тој сепак не е фреската.
Во тоа е и најдлабоката смисла на конзерваторската дејност. Таа не го чува минатото затоа што минатото е недопирливо, туку затоа што без материјални сведоштва нашето знаење лесно се претвора во претпоставка. Споменикот, ракописот, иконата, куќата, мозаикот или археолошкиот предмет имаат право да стигнат до следната генерација со што е можно повеќе од сопствената вистина, а со што е можно помалку од нашата самоволност.
Конзерваторот затоа работи против исчезнувањето, но не и против времето. Трагите на времето се дел од предметот што го чува. Неговата задача е тие траги да не станат последните. А начинот на кој едно општество се грижи за таквите сведоштва кажува нешто суштинско и за него самото: не само што наследило од минатото, туку и што смета дека вреди да му предаде на идното време.
