Комедијата е еден од најстарите, највиталните и најприспособливите книжевно-драмски жанрови. Таа се менувала заедно со цивилизациите, општествените односи и театарот, но никогаш не ја изгубила својата суштинска сила: преку смеата да го разоткрие човекот.
На прв поглед комедијата е свет на ведрина, забуна, недоразбирање, духовит дијалог и неочекувани пресврти. Но, зад смешното многу често стојат мошне сериозни прашања. Човечката суета, алчноста, лицемерието, стравот, љубомората, глупоста, амбицијата, општествената неправда и злоупотребата на моќта можат да бидат предмет на комедијата исто колку што се предмет и на најсериозната литература.
Само што комедијата не ги осудува секогаш со подигнат прст. Таа им се смее. А во смеата понекогаш се наоѓа нејзината најостра критика.
Од што се раѓа комичното?
Комичното најчесто се раѓа од несогласувањето меѓу она што човекот мисли дека е и она што навистина е. Човекот сака да изгледа мудар, но постапува неразумно. Сака да делува достоинствено, а станува смешен. Верува дека ги контролира луѓето и околностите, но на крајот самиот станува жртва на сопствените постапки. Во таа разлика меѓу намерата и резултатот, меѓу самоперцепцијата и стварноста, се наоѓа огромен простор за комедијата.
Смешен станува скржавецот кој има богатство, но не знае да живее. Смешен е самобендисаниот човек кој постојано бара восхит. Смешен е лицемерот кој зборува за морал, а се однесува спротивно од сопствените зборови. Смешен е и оној кој толку многу сака да остави впечаток што на крајот го открива токму она што сакал да го сокрие.
Комедијата го претвора човековиот недостаток во драмски механизам.
Античките корени на комедијата
Комедијата има длабоки корени во античката грчка култура. Таа се развивала во рамките на свеченостите и театарските натпревари поврзани со богот Дионис, а постепено станала посебна драмска форма.
Еден од најзначајните автори на старата атичка комедија бил Аристофан. Во неговите дела смеата не е само средство за забава. Таа е политичка и општествена критика. Аристофан се потсмева на политичарите, војната, демагогијата, интелектуалните моди и слабостите на атинското општество.
Комедијата уште во своите рани облици покажала дека театарот може да биде простор каде што општеството се гледа себеси без украсување. Подоцна, во таканаречената нова атичка комедија, политичката сатира постепено отстапила место на семејните, љубовните и секојдневните заплети. Таа традиција ја продолжиле и римските автори Плаут и Теренциј, чии комедии силно влијаеле врз подоцнежната европска драматургија.
Комедијата во ренесансата и кај Шекспир
Во ренесансата комедијата добива нов живот. Кај Вилијам Шекспир таа станува сложена игра на идентитети, љубов, маскирање, јазични недоразбирања и човечки заблуди. Во многу негови комедии светот најпрво се нарушува. Луѓето се разделуваат, се заљубуваат во погрешна личност, ги заменуваат идентитетите, погрешно ги толкуваат туѓите постапки или стануваат жртви на измама. Преку низа драмски пресврти хаосот постепено се разрешува.
Шекспировата комедија покажува дека човековиот живот може да биде исполнет со забуни, но дека токму низ нив понекогаш се доаѓа до вистината.
Молиер и комедијата како општествена критика
Ако некој автор ја претворил комедијата во врвна уметност на разобличувањето, тоа несомнено е Молиер. Во неговите дела човековите мани се претвораат во драмски карактери. Скржавоста, лицемерието, снобизмот, вообразеноста и опседнатоста со општествениот статус добиваат човечки лик. Неговите јунаци не се смешни само затоа што се наоѓаат во смешни ситуации. Тие самите ги создаваат тие ситуации. Нивните карактери ја произведуваат комичноста. Затоа тие остануваат препознатливи и векови подоцна. Човековата технологија се променила, општествата се смениле, костимите се други, но скржавоста и лицемерието не исчезнале.
Големата комедија токму по тоа се препознава: времето се менува, но нејзините човечки типови остануваат разбирливи.
Комедија на карактери
Во комедијата на карактери главниот извор на смешното е доминантната особина на ликот. Таквиот лик најчесто е изграден околу една силно нагласена мана или слабост.
Скржавецот мора да штеди дури и кога тоа му го уништува животот. Вообразениот мора постојано да ја докажува својата важност. Љубоморниот гледа закана таму каде што нема никаква причина за сомнеж. Лицемерот се претставува како морален за да оствари сосема неморални цели.
Комедијата ја преувеличува особината, но токму преку преувеличувањето ја прави видлива. Како карикатурата што ја нагласува одредена црта на лицето, така комедијата нагласува одредена црта на карактерот.
Комедија на ситуации
Во комедијата на ситуации тежиштето не е толку врз карактерот колку врз заплетот. Погрешни идентитети, заменети писма, ненадејни средби, скриени личности, неочекувани враќања, погрешно слушнати разговори и случајности создаваат лавиринт од недоразбирања.
Публиката често знае повеќе од ликовите, а тоа создава посебно задоволство. Гледачот знае дека едниот лик разговара со погрешната личност, дека некој се крие зад вратата или дека одредена информација е погрешно разбрана. Ликовите, пак, продолжуваат да дејствуваат врз основа на заблудата. Колку повеќе се обидуваат да ја исправат ситуацијата, толку повеќе ја усложнуваат.
Комедија на нарави
Комедијата на нарави се занимава со однесувањето на одредена општествена средина. Таа ги набљудува манирите, модата, снобизмот, општествените правила и односите меѓу луѓето. Во неа често се исмева потребата да се изгледа поугледно, побогато, пообразовано или поважно отколку што некој навистина е. Таквата комедија е особено чувствителна на општествените маски.
Маската е еден од најважните симболи на комичното. Човекот се претставува како нешто што не е. Комедијата ја трга маската.
Сатирата – кога смеата станува остра
Помеѓу комедијата и сатирата постои блиско сродство. Сатирата не се задоволува со благо потсмевање. Таа настојува да ја разобличи негативната појава. Предмет на сатирата можат да бидат политичката демагогија, корупцијата, бирократијата, лицемерието, моралното дволичење или злоупотребата на авторитетот.
Во таквите дела смеата може да биде горчлива. Понекогаш публиката се смее, но зад смеата останува чувство на непријатност. Тоа е затоа што сатиричната комедија не се занимава само со безопасните човечки слабости. Таа може да ги разоткрие и механизмите на неправдата.
Иронијата како оружје
Иронијата е едно од најпрефинетите средства на комедијата. Кај неа вистинското значење често е спротивно од буквалното. Некоја личност може да биде пофалена токму за она за што всушност е критикувана.
Иронијата бара интелектуално учество на читателот или гледачот. Тој мора да ја препознае дистанцата меѓу кажаното и мисленото. Затоа иронијата е повеќе од обична шега. Таа претставува начин на гледање на светот.
Пародијата и гротеската
Комедијата често го користи и механизмот на пародијата. Пародијата презема препознатлив стил, жанр, говор или образец и го преобликува така што неговите слабости стануваат видливи.
Гротеската оди чекор понатаму. Во неа смешното и чудното, понекогаш дури и страшното, се спојуваат. Гротескниот лик или ситуација може истовремено да предизвика смеа и нелагодност. Гротеската особено често се појавува во модерната и современата драматургија, каде што светот не е прикажан како стабилен и рационален, туку како парадоксален и апсурден.
Зошто човекот се смее?
Прашањето за природата на смеата со векови ги интересирало филозофите, писателите и теоретичарите.
Се смееме на изненадувањето. Се смееме на несоодветноста. Се смееме кога некој премногу сериозно се сфаќа себеси. Се смееме и кога напнатоста неочекувано исчезнува.
Но смеата има и општествена функција. Таа може да сигнализира дека одредено однесување е претерано, непримерно или апсурдно. Во тој поглед комедијата не е само забава. Таа учествува во создавањето на општествената самосвест.
Комедијата како огледало на општеството
Комедијата отсекогаш била чувствителна на времето во кое настанува. Политичкиот говор, чиновничкиот апарат, семејните односи, бракот, богатството, модата, образованието, медиумите и технологијата можат да станат нејзини теми.
Во современиот свет комичен лик може да биде човек кој живее за впечатокот што го остава на социјалните мрежи. Комична може да биде институција што создава толку сложени процедури што повеќе никој не знае зошто постојат. Комичен може да биде политички говор во кој многу зборови не кажуваат речиси ништо. Комичен може да биде и човекот опкружен со најсовремена технологија, кој сепак не може да ги реши наједноставните човечки недоразбирања.
Средствата се нови. Човечките слабости се стари.
Смеата и моќта
Една од најважните функции на комедијата е способноста да ја релативизира моќта.
Владетелот, политичарот, богаташот, професорот, бирократот или секој друг авторитет може да изгледа недопирлив во реалниот живот. Меѓутоа, на сцената може да стане смешен. Во мигот кога авторитетот станува предмет на смеа, неговата недопирливост исчезнува.
Затоа комедијата историски понекогаш била и опасна уметност. Таа може со една шега да направи она што долг политички говор не може: да покаже дека моќниот човек е сепак само човек.
Комедијата и слободата
Во смеата постои елемент на ослободување. Секојдневниот живот е исполнет со правила, грижи, стравови и обврски.
Комедијата создава простор во кој тие привремено можат да бидат превртени. Сериозното станува смешно. Моќното станува ранливо. Возвишеното може да стане обично. Така смеата ја нарушува воспоставената хиерархија.
Човекот барем за момент станува слободен од стравопочитувањето кон она што во секојдневниот живот изгледа недопирливо.
Комедијата не значи површност
Погрешно е комедијата да се смета за „полесен“ жанр само затоа што предизвикува смеа. Добрата комедија бара исклучително чувство за ритам, јазик, карактер и ситуација.
Една задоцнета реплика може да уништи шега. Еден неприроден пресврт може да го наруши целиот заплет.
Комедиографот мора да знае точно кога ликот треба да ја дознае вистината, кога публиката треба да ја знае пред него и кога недоразбирањето треба да достигне кулминација. Затоа зад привидната леснотија на големата комедија обично стои мошне прецизна драмска конструкција.
Трагичното во комичното
Комедијата и трагедијата не се толку далечни колку што изгледаат. Понекогаш истата човечка слабост може да биде и смешна и трагична.
Љубомората во една драма може да води кон катастрофа, а во друга кон комичен хаос. Скржавоста може да биде смешна додека ја гледаме од страна, но трагична за човекот кој целиот живот го поминал опседнат со своето богатство. Современата драматургија често ја истражува токму оваа граница. Оттука и значењето на трагикомедијата – жанровска форма во која смешното и болното постојат едно покрај друго. Тоа можеби е и најверната слика на човековиот живот.
Апсурдот и модерната комедија
Во дваесеттиот век комедијата добива нови облици. Кај театарот на апсурдот човекот се соочува со свет во кој јазикот често ја губи својата логика, комуникацијата не успева, а секојдневните постапки стануваат чудни и бесмислени.
Смеата повеќе не е секогаш ведра. Понекогаш таа произлегува од егзистенцијалната збунетост. Човекот се смее затоа што светот е нелогичен. Таквата комедија може да биде мошне мрачна, но сепак го задржува основниот механизам на жанрот: преку нарушувањето на очекуваното да се открие нешто суштинско за човекот.
Комедијата и јазикот
Јазикот е едно од најмоќните оружја на комедијата. Играта на зборови, двосмисленоста, погрешно употребените изрази, претенциозниот говор и контрастот меѓу висок стил и банална содржина можат да создадат силен комичен ефект. Особено смешен може да стане човекот кој се обидува да зборува премногу „учено“. Со сложени зборови се обидува да ја прикрие празнината на сопствената мисла. Комедијата токму тука го разоткрива. Колку повеќе сака да изгледа мудар, толку појасно станува колку малку има да каже.
Публиката како соучесник
Комедијата има посебен однос со публиката. За разлика од многу други книжевни форми, нејзиниот ефект може непосредно да се слушне. Публиката се смее. Таа станува дел од претставата.
Во театарот смеата е колективна реакција. Еден човек почнува да се смее, другиот го следи, а потоа целата сала реагира. Така комедијата создава необична заедница меѓу непознати луѓе. Тие заедно препознаваат нешто смешно во човековото однесување.
Од сцената до филмот и телевизијата
Комичниот жанр одамна ги надминал границите на книжевноста и театарот. Филмот, телевизијата, радиото и современите дигитални медиуми создадоа нови форми на комедијата.
Ситкомот во голема мера ги наследува механизмите на традиционалната комедија на ситуации. Филмската сатира ја продолжува традицијата на општествената комедија. Стендап-комедијата, пак, повторно ја враќа директната врска меѓу говорникот и публиката. Формите се менуваат, но основното прашање останува исто:
Што е смешно кај човекот?
Смеата како самоспознание
Најдобрата комедија не завршува со смеата. Таа остава мисла. Читателот или гледачот најпрво му се смее на ликот. Потоа, можеби, препознава нешто од истиот лик во соседот, пријателот, политичарот или колегата. Големата комедија оди уште подалеку. Таа го принудува човекот да препознае нешто и во себе. Можеби и ние понекогаш сме премногу самоуверени. Можеби сакаме признание повеќе отколку што си признаваме. Можеби зборуваме за моралот на другите, а ги оправдуваме сопствените слабости. Можеби сакаме да изгледаме подобро отколку што сме.
Во тој миг комедијата престанува да биде исмевање на „другите“. Станува огледало.
Зошто комедијата е вечна?
Комедијата ќе постои сè додека човекот останува несовршен. А човековата несовршеност очигледно е неисцрпен литературен материјал. Се менуваат политичките системи, модата, технологијата и начинот на живот, но луѓето и понатаму се вљубуваат во погрешни личности, завидуваат, се преправаат, преувеличуваат, се фалат, лажат, погрешно разбираат и се обидуваат да изгледаат поважни отколку што се. Тоа е неисцрпената територија на комедијата.
Кога смеата ја кажува вистината
Комедијата е еден од најдлабоките начини на кои книжевноста зборува за човекот. Таа не ја негира сериозноста на животот. Напротив. Ја гледа од друг агол.
Таму каде што трагедијата покажува како човекот страда, комедијата покажува колку често самиот создава причини за сопствените проблеми. Таму каде што сериозниот говор осудува, комедијата разобличува. И понекогаш една добра комична сцена може да открие повеќе за човечката природа од многу страници морализирање.
Големата комедија не е бегство од стварноста. Таа е еден поинаков начин стварноста да биде видена. Преку смеа. Преку иронија. Преку препознавање. И најпосле преку она непријатно, но драгоцено прашање:
Кога му се смееме на смешниот лик пред нас – дали сме сигурни дека барем дел од таа смеа не е насочен и кон самите нас?
