Инспекторите на Град Скопје затекнале лице како фрла градежен шут и кабаст отпад околу контејнери во Кисела Вода, со што практично се создавала нова дива депонија. Лицето било санкционирано, а од градските власти беше испратена порака дека за ваквото постапување нема да има толеранција.
Случајот, сам по себе, можеби би останал само уште една вест за прекршок и казна. Но зад него стои многу поширок проблем: навиката отпадот да се остава „кој кај ќе стигне“ и убедувањето дека штом нешто е изнесено надвор од сопствениот дом, престанува да биде наша одговорност.
Токму тука почнува приказната за дивите депонии.
Од чист дом – во нечист заеднички простор
Парадоксот е лесно забележлив. Многумина внимателно го чистат сопствениот стан, двор или деловен простор, но стариот душек, фотелја, плакар, санитарии, шутот од реновирањето или расипаниот апарат потоа завршуваат покрај најблискиот контејнер. Домот е исчистен. Проблемот е само преместен неколку метри подалеку. Во тој момент приватната грижа за чистотата престанува, а започнува загадувањето на заедничкиот простор. Тротоарот, зеленилото, паркингот или просторот околу контејнерите се доживуваат како место што не му припаѓа никому.
А всушност му припаѓа на секого. Тоа е една од суштинските слабости на еколошката култура: да го чуваме она што е „мое“, но многу помалку да се грижиме за она што е „наше“.
Кабастиот отпад не е обичен отпад
Стар мебел, душеци, врати, прозорци, санитарии, поголеми апарати и друг кабаст отпад не треба едноставно да се оставаат до садовите за секојдневен комунален отпад. Таквите предмети зафаќаат голем простор, го попречуваат пристапот до контејнерите и често стануваат почетна точка за ново ѓубриште. Штом некој ќе остави една стара фотелја, набргу до неа може да се појават вреќи со шут, искршени плочки, даски, електрични апарати и разен друг отпад. За кратко време се создава впечаток дека местото веќе е депонија – а токму тој впечаток поттикнува нови луѓе таму да го остават својот отпад.
Така една неодговорна постапка станува модел што го следат други.
Град Скопје на својата официјална страница и натаму наведува посебна телефонска линија на ЈП „Комунална хигиена“ за услугата за собирање кабаст отпад – 0800 222 33, што покажува дека за ваквиот отпад постои организиран систем и дека оставањето покрај контејнер не треба да биде првата и единствена опција.
„Ќе дојде Комунална и ќе го собере“
Еден од најпроблематичните ставови е уверувањето дека не е важно каде ќе се остави отпадот затоа што „за тоа има комунални служби“.
Да, градот има обврска да ја одржува јавната чистота. Но тоа не значи дека јавните претпријатија треба бесконечно да ги поправаат последиците од свесно неодговорното однесување. Ако некој остави стар кревет на тротоар, вреќи со градежен шут покрај контејнер или стари санитарии на зелена површина, тоа не е само проблем на комуналното претпријатие. Тоа е дополнителна работа, дополнителен транспорт, ангажирање механизација, луѓе и средства – трошок што, директно или индиректно, повторно го плаќа заедницата. Со други зборови, неодговорното фрлање отпад никогаш не е бесплатно. Само сметката не ја плаќа секогаш оној што го оставил.
Казната е неопходна, но не е доволна
Инспекциските контроли, камерите и санкциите се потребни. Без последици, прописите лесно се претвораат во препораки што може, но и не мора да се почитуваат. Ниту еден град не може да постави инспектор зад секој контејнер. Ниту камера на секој агол.
Ако чистотата зависи исклучиво од стравот дека некој ќе нè види и ќе нè казни, тогаш сè уште не сме развиле вистинска еколошка свест.
Еколошка култура постои кога човек нема да ја фрли вреќата со отпад покрај пат и кога знае дека никој не го гледа. Тоа е разликата меѓу почитување правило поради казна и почитување на заедницата поради сопствено убедување.
Дивите депонии не никнуваат сами
Често зборуваме за дивите депонии како да се некаква природна појава: „се појави депонија“, „повторно има отпад“, „локацијата е затрупана“.
Депонијата не се појавила сама. Секое парче мебел таму го оставил некој. Секоја вреќа со шут ја донел некој. Секој стар апарат, автомобилска гума или градежен материјал има свој сопственик кој во одреден момент решил дека најлесното решение е проблемот да го остави во јавниот простор. Затоа решавањето на дивите депонии не е само прашање колку брзо ќе реагира „Комунална хигиена“. Тоа е и прашање колку брзо ќе престанеме повторно да ги создаваме откако ќе бидат исчистени.
Чистењето без промена на навиките станува бескраен круг
Во Скопје со години се организираат акции во кои на различни локации се поставуваат специјални садови за кабаст отпад, а градските служби потоа го подигнуваат и транспортираат отпадот. Официјалните градски објави од претходните години покажуваат дека вакви акции биле организирани во повеќе скопски општини. Тоа е потребно, но не ја решава суштината ако не се промени однесувањето.
Ако денес една микролокација биде целосно исчистена, а утре некој на истото место остави душек и стара гарнитура, циклусот почнува одново. Чистење. Повторно фрлање. Ново чистење. Нова дива депонија. Таквиот модел троши пари и човечки ресурси без трајно да го решава проблемот.
И институциите имаат свој дел од одговорноста
Сепак, одговорноста не треба еднострано да се префрла само врз граѓаните. За да се бара дисциплина, системот мора да биде едноставен, достапен и јасен. Граѓанинот треба лесно да може да дознае каде може да однесе стар мебел, кога се собира кабаст отпад, како се закажува преземање, колку чини услугата доколку се наплатува и каде може правилно да се предаде градежен или електронски отпад. Информацијата не треба да се бара низ десетици интернет-страници или да зависи од тоа дали некој случајно видел соопштение.
Добар систем за отпад значи јасни правила, достапна инфраструктура, редовна информација, контрола и санкции – но и образование. Македонското законодавство за управување со отпадот е поставено во рамка усогласена со европската Директива 2008/98/ЕЗ за отпад, која подразбира организирано управување наместо стихијно отстранување.
Еколошката свест почнува многу порано од контејнерот
Проблемот со отпадот не почнува кога ќе ја врземе кесата. Почнува уште при купувањето. Колку работи купуваме што брзо ги фрламе? Колку предмети може да се поправат, подарaт или повторно употребат? Колку материјали можат да се селектираат наместо да завршат во иста вреќа?
Современата еколошка култура не се сведува само на тоа отпадот да го фрлиме во контејнер наместо покрај него. Таа значи да создадеме помалку отпад, да селектираме каде што е можно, повторно да употребуваме, да рециклираме и правилно да се ослободуваме од она што навистина повеќе не може да се користи. Токму затоа проблемот е многу подлабок од градската хигиена. Тоа е прашање на воспитување.
Детето го гледа она што го правиме, не она што му го зборуваме
Можеме во училиштата да организираме еколошки денови, да садиме дрвја и да зборуваме за рециклирање. Ако детето потоа гледа како возрасен човек остава стара машина за перење до контејнерот или ја исфрла кесата од автомобил покрај пат, пораката од практиката станува посилна од онаа од учебникот. Еколошката свест се учи дома исто колку што се учи во училиште. Со тоа што родителот ќе го однесе отпадот таму каде што треба. Со тоа што нема да фрли хартија на улица. Со тоа што ќе објасни дека паркот, тротоарот, реката и просторот околу зградата се исто така дел од нашиот дом – само заеднички.
Не постојат „туѓи“ улици
Често се однесуваме како јавниот простор да е ничиј. Улицата пред зградата е наша. Паркот е наш. Кејот е наш. Контејнерската локација е наша. Патот до излетничкото место е наш. Не во сопственичка, туку во граѓанска смисла.
И можеби токму таму се наоѓа најважната промена што ни е потребна: од култура на „не е мое“ кон култура на „и ова е мое, затоа што е заедничко“.
Камерите можат да го фатат прекршителот – свеста треба да го спречи прекршокот
Случајот во Кисела Вода покажува дека контролата може да даде резултат кога прекршителот ќе биде затекнат на дело. Но вистински успех нема да биде кога ќе имаме илјадници снимени и казнети граѓани. Успех ќе биде кога ќе има сè помалку луѓе што треба да бидат снимени и казнети.
Чист град не се создава само со повеќе камиони, повеќе работници и повеќе инспектори. Се создава и со граѓани кои разбираат дека јавниот простор не е депонија што некој друг е должен да ја исчисти по нив. Институциите мора да обезбедат функционален систем. Граѓаните мора да го користат. Едното без другото не функционира.
И затоа борбата против дивите депонии започнува многу пред да пристигне комуналниот камион – започнува во моментот кога секој од нас ќе одлучи што ќе направи со отпадот што повеќе не му е потребен.
