Јосип Броз Тито е една од оние историски фигури што не можат да се затворат во една реченица. За едни, тој е симбол на антифашистичката борба, федерализмот, југословенската модернизација, меѓународниот углед и времето во кое Македонија доби републичка државност во рамките на федерацијата. За други, тој е авторитарен владетел, лидер на еднопартиски систем, човек под чија власт политичката слобода беше ограничена, а противниците на режимот често ја плаќаа цената на државната безмилосност.
Прашањето „контроверзна или доследна личност?“ затоа не бара едноставен одговор. Тито беше контроверзен токму затоа што беше доследен. Доследен во својата главна историска цел: да ја зачува и води Југославија како федерална, социјалистичка и независна држава, надвор од директна покорност на Москва или Вашингтон. Но таа доследност имаше две лица: едното антифашистичко, државотворно и меѓународно препознатливо; другото партиско, репресивно и нетрпеливо кон политичкиот плурализам.
Човекот што стана систем
Тито е роден како Јосип Броз на 7 мај 1892 година во Кумровец, во тогашна Австро-Унгарија, а почина на 4 мај 1980 година во Љубљана. Од металски работник, војник во Првата светска војна, руски заробеник и комунистички организатор, тој стигна до позиција на генерален секретар на Комунистичката партија на Југославија, врховен командант на партизаните, маршал, премиер и претседател на Југославија. Britannica го опишува како главен архитект на „втората Југославија“ – социјалистичката федерација што траеше од крајот на Втората светска војна до распадот во 1991 година.
Неговата биографија не е само биографија на човек, туку биографија на еден политички модел. Тито не беше случаен водач што се нашол на врвот на воениот хаос. Тој беше организатор, дисциплиниран партиски кадар, човек што ја разбираше моќта на симболот, на движењето, на армијата и на државната структура. Токму затоа по 1945 година не владееше само како победник од војната, туку како централна фигура на цел политички поредок.
Антифашистичкиот легитимитет
Еден од темелите на Титовата историска тежина е антифашистичката борба. По нападот на Германија врз Југославија на 6 април 1941 година и распарчувањето на земјата, Комунистичката партија под негово водство ги организираше партизанските сили и повика на вооружена борба против окупаторите и нивните соработници. Музејот на Југославија ја бележи оваа линија како почеток на вооружениот отпор што постепено стана главна сила на југословенското ослободување.
Тука Тито е тешко да се релативизира. Во Европа во која многумина калкулираа, молчеа или соработуваа, југословенските партизани изградија едно од најсилните антифашистички движења. Тоа му даде легитимитет што ниту една подоцнежна критика не може целосно да го избрише. Но токму тука започнува и парадоксот: антифашистичката победа, која по својата природа носеше идеја за слобода, по војната се претвори во основа за еднопартиска власт.
Македонија во Титова Југославија
За Македонија, Титовиот период има посебна тежина. Во рамките на југословенската федерација, Македонија доби републички статус, институционална рамка, кодифициран македонски јазик, културни и образовни институции, државна видливост што претходно ја немаше во таков облик. На првото заседание на АСНОМ, одржано на 2 август 1944 година, беше изразена политичката волја за македонска државност во рамките на новата федерална Југославија; МИА потсетува дека заседанието било во присуство на сојузнички претставници и дека таму се истакнувала идејата македонскиот народ конечно да се почувствува „во своја куќа“.
Ова не значи дека македонското прашање било конечно и безболно решено. Ниту дека сите противречности исчезнале. Но факт е дека токму во тој југословенски контекст Македонија изгради современи државни институции, академски, културни и образовни темели. Затоа за македонската историска меморија Тито не е само југословенски лидер; тој е дел од периодот во кој македонската државност доби институционален облик.
Раскинот со Сталин – храброст или политички инстинкт?
Најсилниот доказ за неговата политичка доследност беше судирот со Сталин во 1948 година. Југославија беше исфрлена од советскиот блок по Резолуцијата на Информбирото од 28 јуни 1948 година, а Тито стана првиот комунистички лидер на власт што отворено ѝ се спротивстави на советската хегемонија. Britannica ја нагласува токму оваа негова улога: лидер што го бранеше „самостојниот пат кон социјализмот“ и ја промовираше неврзаноста меѓу двата блока.
Овој чин може да се чита како храброст, но и како политички инстинкт за опстанок. Тито не се спротивстави на Сталин за да воведе либерална демократија, туку за да ја зачува автономијата на сопствениот режим. И тоа е суштинско: неговиот антисoветски став не беше антикомунистички, туку антихегемонистички. Тој не сакаше Југославија да биде сателит, но не сакаше ни да ја отвори кон вистински политички плурализам.
Самоуправување, модернизација и југословенскиот експеримент
По раскинот со Сталин, југословенскиот модел мораше да се разликува од советскиот. Работничкото самоуправување стана неговата најпозната идеолошка и економска формула. Според документ на Светската банка за југословенското самоуправување, Законот за управување со државните економски претпријатија од страна на работните колективи бил донесен во јуни 1950 година, а работничкото управување реално било воведувано во следните години.
Тоа беше голем обид да се создаде „трет пат“ меѓу советската централизација и западниот капитализам. Во секојдневниот живот, тој модел донесе индустријализација, урбанизација, образование, здравствена и социјална сигурност, но и економски противречности, зависност од кредити, регионални нерамнотежи и партиска контрола врз јавниот живот. Југословенскиот експеримент беше пореален од пропагандата, но помалку стабилен од митот што подоцна се создаде околу него.
Неврзаноста како светска сцена
Тито најмногу ја надмина големината на својата земја преку надворешната политика. Неврзаното движење му овозможи на Белград да стане сцена на светска дипломатија, а на Југославија да се претстави како земја што не му припаѓа слепо ниту на Истокот, ниту на Западот. Во септември 1961 година Белград беше домаќин на првата конференција на неврзаните земји, со лидери како Насер, Нехру, Сукарно, Нкрума и Тито, што ја отвори идејата за „трет глас“ во Студената војна.
Ова е една од најдоследните линии во неговата политика. Тито разбираше дека мала или средна држава може да има непропорционално големо влијание ако вешто ја користи геополитичката празнина меѓу блоковите. Неврзаноста не беше само морален став; беше и дипломатска стратегија, економска можност и лична сцена на харизмата на Тито. Но таа сцена имаше реална тежина: Југославија беше слушана повеќе отколку што ѝ дозволуваше нејзината големина.
Темната страна на доследноста
Контроверзноста на Тито не произлегува од тоа што бил недоследен, туку од тоа што неговата доследност не ја вклучуваше политичката слобода како врвна вредност. По 1945 година, неговата власт се консолидираше преку отстранување на некомунистите од власта и избори што Britannica ги опишува како наместени, со што беше легитимирано укинувањето на монархијата и воспоставувањето на новиот поредок.
Најсилниот симбол на репресивната страна на југословенскиот систем останува Голи Оток. По судирот со Сталин, таму беа испраќани вистински и претпоставени информбировци, но и други политички непријатели. Public International Law & Policy Group го опишува Голи Оток како еден од најмрачните делови од историјата на поранешна Југославија – логор поврзан со присилна идеолошка „преобразба“, психолошко и физичко малтретирање.
Тука секоја носталгија мора да запре. Не може да се зборува за достоинството на антифашизмот, а да се премолчи државната репресија. Не може да се слави независноста од Сталин, а да се заборави дека дел од сталинистичките методи биле употребени против сопствените граѓани. Не може да се зборува за братство и единство, а да се игнорира фактот дека системот често ја заменуваше јавната дебата со партиска дисциплина.
Контроверзен затоа што бил доследен
Значи, дали Тито беше контроверзна или доследна личност? Одговорот е: и едното и другото. Тој беше доследен во градењето југословенска држава што требаше да преживее над националните поделби. Доследен во отпорот кон надворешна доминација. Доследен во уверувањето дека партијата е носител на историската вистина. Доследен во личната улога на врховен арбитер меѓу републиките, армијата, партијата и народите.
Но токму таа доследност го прави контроверзен. Зашто државата што ја одржуваше со харизма, партија, армија и мит не успеа да создаде демократски механизам што ќе ја надживее неговата личност. По неговата смрт во 1980 година, а особено во 1990-тите, стана јасно дека многу од југословенските противречности не биле решени, туку контролирани. Музејот на Југославија бележи дека неговиот погреб бил присуствуван од 80 државни и 60 партиски делегации, што говори за огромниот меѓународен углед на Тито во моментот на смртта. Но големината на погребот не можеше да ја гарантира иднината на државата што ја остави зад себе.
Тито како огледало на Балканот
Тито денес повеќе говори за нас отколку што ние говориме за него. Едни во него ја бараат изгубената сигурност, редот, работничките одморалишта, пасошот што се почитувал, бесплатната школа и чувството дека малите народи можат да бидат видливи во светот. Други во него го гледаат почетокот на долга политичка култура на неплурализам, партиска држава, култ кон лидерот и одложени конфликти.
И двете читања имаат дел од вистината, но ниедно не е доволно само по себе. Тито не треба да се третира ниту како светец, ниту како демонот на сите подоцнежни распади. Тој беше производител на стабилност, но и чувар на систем што ја ограничуваше слободата. Беше антифашистички водач, но и авторитарен владетел. Беше меѓународен државник, но и партиски апаратчик што знаеше дека моќта се чува со контрола. Беше човек што им даде институционален простор на народите во федерацијата, но не им даде вистински демократски механизам да ги решаваат своите судири без него.
Затоа најточно е да се каже: Тито беше доследно контроверзен. Неговата доследност создаде држава, углед и мит. Неговата контроверзност произлегува од цената на таа држава, од молкот на нејзините жртви и од прашањето што остана по него: дали политичката стабилност вреди ако зависи од една личност и од стравот да не се отвори она што системот го држи затворено?
Историјата не мора да го сака Тито за да го разбере. Но не смее ни да го разбира само преку љубов или омраза. Неговиот лик бара трезвен поглед: признание за историската големина, но и јасна свест за авторитарната цена. Само така Тито престанува да биде предмет на носталгична кавга и станува она што навистина е – еден од најмоќните, најуспешните и најпротивречните политички ликови на југословенскиот и балканскиот XX век.
