Јом Кипур, најсветиот ден во еврејскиот верски календар, годинава се одбележува од пред зајдисонце на 20. септември до по стемнувањето на 21. септември 2026. година. Тоа е ден на пост, молитва, покајание и длабоко лично преиспитување, но и празник што носи поширока порака: човековата способност да ја признае грешката, да побара прошка, да прости и повторно да воспостави однос со другиот. Токму на овие вредности се осврна и претседателката Гордана Сиљановска-Давкова во пораката до Еврејската заедница во Македонија.
Ден кога човекот останува лице в лице со сопствената совест
Во секојдневието човекот лесно пронаоѓа оправдувања за сопствените постапки. Побрзо ја забележува грешката на другиот отколку сопствената, побрзо бара правда за себе отколку што се прашува дали самиот некому му нанел неправда.
Јом Кипур го свртува тој поглед во спротивна насока.
Името на празникот вообичаено се преведува како Ден на искупувањето или помирувањето. Тој се одбележува на десеттиот ден од еврејскиот месец Тишри и претставува врв на периодот на духовно преиспитување што започнува со Рош Хашана, еврејската Нова година. Годинава празникот почнува пред зајдисонце на 20. септември и завршува по стемнувањето на 21. септември. За верниците тоа е период од речиси 26 часа посветен на пост, молитва и духовно сосредоточување.
Суштината на Јом Кипур не се исцрпува со воздржувањето од храна и пијалак.
Постот е само надворешната рамка на многу подлабок процес – преиспитувањето на сопствените мисли, зборови и дела.
Не е доволно само да се каже „извини“
Една од најсилните етички димензии на Јом Кипур е разликата што еврејската традиција ја прави меѓу гревовите во односот на човекот со Бога и неправдите што човекот им ги направил на другите луѓе. За повредата нанесена на друг човек не е доволна само молитвата. Традицијата бара човекот да му се обрати на оној кому му згрешил, да го признае стореното и да побара прошка. Покајанието – тешува – подразбира препознавање на грешката, искрено жалење, намера таа да не се повтори и, кога е можно, поправање на причинетата штета.
Токму тука Јом Кипур добива универзална човечка димензија. Зборот „извини“ сам по себе не ја поништува неправдата. Вистинската прошка започнува таму каде што човекот е подготвен да преземе одговорност за сопственото однесување.
А преземањето одговорност е многу потешко од изговарањето формално извинување.
Сиљановска-Давкова: човечката големина е во храброста да се признае грешката
По повод празникот претседателката Гордана Сиљановска-Давкова упати порака до претседателот на Еврејската заедница во Македонија, Пепо Леви, и до припадниците на заедницата. Во неа таа го опиша Јом Кипур како празник на тишината, молитвата, постот, преиспитувањето, покајанието и простувањето и порача дека човекот токму преку соочувањето со сопствената совест ја согледува и својата одговорност кон ближните, семејството и заедницата.
Особено силен дел од пораката е реченицата:
„Нашата човечка големина не е во совршеноста и безгрешноста, туку во храброста да признаеме грешка.“
Во продолжение на обраќањето, претседателката ги поврза покајанието и простувањето со потребата од помирување и заемно почитување, оценувајќи дека вредностите што ги носи празникот имаат значење и надвор од религиозната сфера.
Простувањето не значи заборавање
Често простувањето погрешно се толкува како барање човекот едноставно да заборави што му било направено. Помирувањето не мора да значи бришење на минатото. Напротив, вистинското помирување обично започнува со неговото признавање. За да биде простувањето автентично, најнапред мора да постои свест дека нешто се случило, дека некој бил повреден и дека постои одговорност. Токму затоа покајанието не е бегство од одговорноста, туку нејзино прифаќање.
Од таа перспектива, Јом Кипур не го претставува човекот како безгрешно суштество. Напротив, поаѓа од сознанието дека човекот греши, но истовремено ја потврдува можноста да се менува. Во тоа е една од најдлабоките пораки на празникот: грешката не мора да биде последниот збор за човекот.
Простувањето како чин на сила, а не на слабост
Да се признае сопствената грешка честопати е многу потешко отколку да се обвини другиот. Потребна е лична храброст за човек да каже: погрешив. Уште поголема зрелост е потребна за да се праша: што можам да направам за да ја поправам грешката? И токму тука религиозниот ритуал се претвора во етичка лекција. Без разлика дали човекот е Евреин, христијанин, муслиман, припадник на друга вера или не е религиозен, прашањето останува исто: можеме ли да ја признаеме сопствената одговорност пред да ја побараме од другиот?
Во таа смисла, значењето на Јом Кипур може да се разбере и надвор од неговите строго религиозни граници. Станува збор за човечката способност за самокритичност.
Од личното покајание до општественото помирување
Општествата, исто како и луѓето, можат да носат стари повреди, недоверба и поделби. Не секое несогласување може да се отстрани, ниту сите луѓе можат да имаат исти ставови. Демократското и плурално општество не бара сите да бидат исти. Тоа бара луѓето да научат да живеат со разликите без нив да ги претвораат во омраза. Оттука произлегува и поширокото значење на зборот „помирување“.
Помирувањето не значи укинување на разликата. Тоа значи признавање на достоинството на другиот и тогаш кога неговата вера, традиција, етничко потекло или поглед на светот се разликуваат од нашите. Тоа е многу повисок стандард од обичната толеранција.
Толеранцијата понекогаш значи само: „те поднесувам“. Почитувањето значи: „го признавам твоето право достоинствено да бидеш тоа што си“.
Македонија и правото различноста да се живее слободно
Овој аспект е особено значаен и во македонскиот уставен поредок. Уставот ја гарантира слободата на вероисповед и правото верата да се изразува слободно и јавно, индивидуално или заедно со други. Со уставните амандмани експлицитно се наведени Македонската православна црква, Исламската верска заедница, Католичката црква, Евангелско-методистичката црква, Еврејската заедница и другите верски заедници и групи како одвоени од државата и еднакви пред законот. Тоа е правната рамка.
Меѓурелигиското почитување не може да биде создадено само со уставна одредба. Законот може да гарантира еднаквост, но секојдневниот соживот се гради во семејството, училиштето, соседството, работното место, медиумите и јавниот простор. Затоа почитта кон празникот на другиот не значи човек да ја прифати неговата вера како своја. Значи да го почитува неговото право слободно да верува.
Меѓурелигискиот дијалог не ја брише верата – ја признава различноста
Понекогаш постои погрешна претстава дека меѓурелигискиот дијалог подразбира религиите да ги потиснат сопствените разлики. Дијалогот нема таква задача. Еврејството останува еврејство, христијанството – христијанство, исламот – ислам. Суштината е луѓето со различни духовни традиции да можат да се сретнат во простор во кој нивната различност не предизвикува непријателство. Во таквиот простор може да постојат длабоки теолошки разлики, а сепак и човечка блискост.
Можно е да не се согласуваме за верата, а да се согласуваме дека достоинството на човекот мора да се почитува. Можно е да имаме различни празници, а да ја препознаеме радоста, тагата, надежта, сеќавањето и молитвата на другиот.
Јом Кипур како спротивност на културата на постојано обвинување
Современиот јавен простор често го наградува спротивното од преиспитувањето. Брзата реакција неретко е поважна од промисленоста. Обвинувањето е полесно од самокритиката. Признавањето грешка понекогаш се толкува како слабост, иако токму неподготвеноста да се признае грешката може да доведе до нејзино повторување.
Пораката на Јом Кипур оди во спротивен правец. Таа бара човекот најнапред да погледне кон себе. Не за да се понижи, туку за да стане подобар. Не за бесконечно да се обвинува, туку за да ја препознае можноста нешто да поправи.
Помирувањето не е момент, туку процес
Вистинското помирување ретко се случува со една реченица. Понекогаш се потребни време, трпение и повеќе обиди за повторно воспоставување доверба. Еврејската традиција токму затоа ја нагласува личната одговорност кон човекот кому му е нанесена неправда: молитвата не ја заменува должноста да се побара прошка од оној што бил повреден. Тоа е значајна разлика.
Помирувањето не е декларација. Тоа е работа. Понекогаш долга работа.
Од религиозен празник до универзална човечка порака
Јом Кипур е еврејски празник и неговото полно духовно значење му припаѓа на јудаизмот. Но вредностите за кои зборува – совеста, одговорноста, покајанието, простувањето и можноста човекот да стане подобар – се разбирливи далеку пошироко од една верска традиција. Токму во тоа е и силата на меѓурелигиското почитување. Не мораме туѓиот празник да го претвораме во свој за да разбереме што му значи на другиот. Потребно е да ја препознаеме човечката вредност што ја носи.
За Јом Кипур таа вредност можеби најдобро може да се изрази со едно прашање:
Дали имаме храброст да ја признаеме сопствената грешка пред да побараме признание за грешките на другите?
Тоа прашање не му припаѓа само на еден празник. Тоа е прашање за секој човек и за секое општество што сака различностите да бидат повод за разбирање, а не причина за нови поделби.
