Новиот обид за договор околу Изборниот законик пропадна таму каде што политичките преговори најчесто се кршат: не само на конкретен член од закон, туку на прашањето кој кому му верува. Формално, спорот е околу гласањето на дијаспората – електронски, преку пошта или по друг модалитет. Суштински, спорот е околу тоа дали изборните правила во Македонија можат да се менуваат како јавен договор, а не како партиска пресметка однапред подготвена за следниот изборен циклус.
Пратеничките групи повторно не успеале да ги испеглаат разликите околу изборните измени што ги иницираа парламентарното мнозинство и премиерот Христијан Мицкоски. Тој потенцира дека Владата е подготвена на отстапки во речиси сите делови, но инсистира да се најде модел со кој дијаспората ќе може поедноставно и помасовно да го оствари своето право на глас.
Дијаспората како изборно право и како политички сомнеж
Прашањето за дијаспората не е техничко, иако политиката упорно го претставува како такво. Начинот на гласање од странство секогаш отвора три чувствителни теми: еднаквост на гласачите, заштита од злоупотреби и доверба во институциите што треба да го спроведат процесот. Кога тие три работи не се претходно расчистени, секој нов модалитет – електронско гласање, гласање преку пошта или комбиниран систем – лесно станува нов повод за блокада.
Премиерот Мицкоски изјави дека за Владата е прифатливо и гласање преку пошта, доколку тоа овозможи поголемо учество на македонската дијаспора. Тој притоа оцени дека врската со иселениците не смее да се прекинува, особено затоа што дијаспората има и економска, и семејна, и симболичка тежина за државата.
Но токму тука започнува политичкиот судир. СДСМ предупредува дека се отвора простор за изборни манипулации и дека различниот начин на гласање за граѓаните во државата и за оние надвор од неа може да создаде двојни аршини. ВМРО-ДПМНЕ, пак, обвинува дека блокадата е мотивирана од страв дека опозицијата нема да добие поддршка од дијаспората. Во таква атмосфера дијаспората престанува да биде заедница на граѓани со право на глас и станува политичка проекција на партиските очекувања.
Една изборна единица – старо ветување во нова блокада
Левица го отвори вториот, подлабок слој на спорот: изборниот модел. Според нивната реакција, блокадата не е случајна, туку резултат на долгорочен интерес на големите партии да го зачуваат моделот што им одговара. Во центарот на тоа обвинување повторно е старото прашање за една изборна единица – ветување кое со години се појавува во политички говори, но ретко стигнува до реална законска завршница.
Тука изборната реформа ја покажува својата вистинска тежина. Не станува збор само за тоа како ќе гласа дијаспората, туку и како ќе се претвораат гласовите во мандати, колку простор ќе имаат помалите политички субјекти, независните листи и граѓанските иницијативи, и дали изборниот систем ќе биде алатка за претставување или механизам за зачувување на постојната партиска архитектура.
На Panoptikum оваа тема природно се надоврзува на претходните анализи за Изборниот законик и дијаспората, но и на поширокото прашање за темелите на демократското општество. Изборните правила не се само процедура. Тие се договор за тоа кој има глас, како тој глас се брои и дали граѓанинот верува дека резултатот навистина произлегува од неговата волја.
Европската агенда бара закон, домашната политика бара предност
Изборниот законик се поврзува и со реформската агенда и со препораките на ОБСЕ/ОДИХР. Министерството за правда претходно соопшти дека изборните реформи се водат со цел унапредување на демократските стандарди, фер избори и усогласување со меѓународните препораки. Во истиот контекст релевантни се и документите и препораките на ОБСЕ/ОДИХР за изборните процеси, како и актуелната регулатива објавена од Државната изборна комисија.
Сепак, европската рамка не може да ја замени домашната политичка зрелост. Закон може да се напише со помош на експерти, препораки и споредбени искуства, но доверба не се увезува. Таа се создава кога власта не брза да го протурка она што ѝ одговара, а опозицијата не блокира сè само затоа што може. Демократијата не е натпревар во тоа кој подобро ќе ја искористи процедурата, туку способност правилата да преживеат и кога ќе се смени политичката среќа.
Изборниот законик како огледало на недовербата
Најголемиот проблем на овој процес не е тоа што партиите имаат различни ставови. Тоа е нормално, па дури и потребно. Проблемот е што секој предлог веднаш се чита како стапица, секоја измена како подготовка за грабеж, секоја блокада како доказ за заговор. Кога политичкиот систем живее во таков речник, законот тешко може да биде заеднички документ. Тој станува бојно поле.
Затоа прашањето не е само дали ќе има електронско гласање, гласање преку пошта или друг модел за дијаспората. Прашањето е дали Македонија може да донесе изборни правила што нема да бидат пишувани за следната анкета, следниот страв или следната партиска пресметка. Изборниот законик треба да биде ладен документ на институционална доверба. Во моментов тој е загреан до точка на политичко топење.
Ако до договор не се дојде, сите партии ќе имаат аргумент за јавноста и речиси никој нема да има одговор за граѓанинот. А граѓанинот, без разлика дали живее во Скопје, Битола, Штип, Берлин, Мелбурн или Торонто, од изборниот систем не бара партиска победа. Бара едноставна работа: да знае дека неговиот глас нема да биде ниту украден, ниту понижен, ниту претворен во туѓа пресметка.
