Македонија повторно е пред онаа позната политичка слика: Изборниот законик е на маса, европската агенда е во заднина, партиите зборуваат за принципи, а јавноста гледа дали зад зборот „реформа“ стои вистинско подобрување на изборниот процес или нова пресметка за идната предност.
До 15. јули Владата најавува уште еден обид да се стигне до консензус за измените во Изборниот законик. Премиерот Христијан Мицкоски тврди дека сè уште има простор да се надминат несогласувањата со опозицијата, особено околу гласањето на дијаспората. Според него, власта е подготвена да разговара и за други модалитети – електронско гласање, гласање по пошта или друго решение што би ја зголемило достапноста на гласањето за македонските граѓани надвор од земјата.
Дијаспората како право, но и како сомнеж
Во нормална демократска расправа гласањето на дијаспората би требало да биде прашање на право, пристапност и доверба. Во Македонија, како и многупати досега тоа веднаш станува прашање на партиска математика. Власта ја претставува темата како проширување на изборното право и намалување на трошоците, додека опозицијата предупредува дека различен модел на гласање за граѓаните во земјата и за оние во странство може да отвори простор за сомнежи во процесот.
Лидерот на СДСМ, Венко Филипче, порача дека позициите на партијата се јасни и дека нема да дозволат, како што рече, „изборен грабеж“. Неговата главна забелешка е дека гласачите во Македонија поминуваат низ еден тип проверка, додека за дијаспората се предлагаат електронско или поштенско гласање што според опозицијата бара повисоко ниво на доверба и заштита од злоупотреби.
Тука е суштината на спорот. Не е доволно само да се каже дека дијаспората треба полесно да гласа. Тоа е точно. Но е исто толку точно дека секое ново изборно решение мора да биде поставено така што ниту победникот да не го слави како свој партиски инженеринг, ниту поразениот да го оспорува како однапред подготвен механизам. Изборниот систем не смее да биде терен на кој секоја власт си ја крои следната кампања.
Европскиот фактор не ја заменува домашната доверба
Евроамбасадорот Михалис Рокас оцени дека предложениот Изборен законик е добар и дека Европската комисија и ОДИХР дале позитивна оценка, но истовремено нагласи дека за вакво чувствително прашање е потребен политички консензус. Според него, проблемот не е во основата на законот, туку во модалитетите за кои партиите сè уште имаат различни позиции.
Тоа е важна нијанса. Европска позитивна оценка може да значи дека текстот е усогласен со препораки, стандарди и технички критериуми. Но довербата во изборниот процес не се произведува само со меѓународна оценка. Таа се гради со политичка култура, со транспарентност, со навремена јавна расправа и со јасно уверување дека правилата нема да бидат променети за нечија предност.
Паноптикум веќе пишуваше дека Изборниот законик стана европски тест, но и домашен тест за политичка зрелост. Денешниот спор само ја потврдува таа линија: реформите не се прават со бојкот, но ниту со партиски диктат.
Изборниот законик и европските пари: опасна кратенка
Во оваа расправа се отвори уште една линија – врската меѓу Изборниот законик, Реформската агенда и можниот „top-up“ пакет од Европската Унија. Според изјавите на премиерот, Македонија очекува да биде меѓу земјите што би можеле да добијат дополнителни средства доколку биде оценета како напредна во исполнувањето на реформските чекори. Во јавноста се спомнува можност за нови 100 милиони евра, поврзани со реформскиот напредок и Планот за раст за Западен Балкан.
Токму тука политиката треба да биде особено внимателна. Европските пари не смеат да станат аргумент за туркање закон без доверба, исто како што опозициските сомнежи не смеат автоматски да станат алиби за блокирање на секој реформски чекор. Ако Изборниот законик се донесе само затоа што „има пари на маса“, тогаш реформата ќе изгледа како трансакција. Ако, пак, се блокира и она што реално може да го подобри изборниот процес, тогаш државата повторно ќе ја плати цената на партиската недоверба.
Во таа смисла европскиот моментум е корисен само ако ја забрзува домашната зрелост, а не ако ја заменува. Македонија не треба да донесе добар Изборен законик за да добие пофалба од Брисел, туку за да има избори во кои граѓаните ќе веруваат и кога нивната партија ќе изгуби.
Каде е вистинскиот компромис?
Компромисот не е во тоа едната страна да прогласи победа, а другата да потпише капитулација. Вистинскиот компромис би бил да се отвори модел за гласање на дијаспората што ќе биде достапен, проверлив, безбеден и еднакво легитимен за сите. Ако електронското гласање предизвикува сомнеж, мора да се објасни како ќе се заштити. Ако гласањето по пошта е алтернатива, мора да се прецизира како ќе се спречи притисок, манипулација или спор околу идентитетот на гласачот. Ако моделот треба да важи од 2029. година, тогаш токму сега има време за јавна, техничка и институционална подготовка.
Проблемот не е во тоа што партиите се расправаат. Проблемот е што Македонија премногу често ги отвора изборните правила во атмосфера на меѓусебно обвинение, а не во атмосфера на институционално градење. Затоа и секоја измена, дури и кога е разумна веднаш се чита како скриена намера.
Сродната анализа на Паноптикум, „Изборниот законик е готов, но јавноста сè уште не го видела договорот“, ја отвори токму таа точка: јавноста не може да биде последниот сведок на договор што ќе ја одредува изборната игра. Довербата почнува таму каде што текстот, процедурите и аргументите се видливи пред гласањето, а не по политичкиот пазар.
Реформа што мора да преживее и по следните избори
Изборниот законик не е закон за една кампања. Тој е договор за тоа како политичката моќ се добива, губи и признава. Затоа е опасно кога се претвора во дневна битка меѓу власта и опозицијата. Денешната власт утре може да биде опозиција, а денешната опозиција утре може да управува со истиот систем што денес го оспорува.
Македонија има потреба од изборни правила што ќе бидат доволно цврсти за да не зависат од моменталниот однос на силите и доволно отворени за да ја вклучат дијаспората без да ја претворат во изборен сомнеж. Тоа бара повеќе од рок до 15. јули. Бара политичка свест дека изборниот систем не е алатка за победа, туку граница што ја чува демократијата од победниците.
