Американците гласаат на среднорочните избори што ќе ја одредат контролата врз Конгресот во последните две години од вториот претседателски мандат на Доналд Трамп. На гласање се сите 435 места во Претставничкиот дом и 35 места во Сенатот, а резултатот ќе покаже дали републиканците ќе ја задржат целосната институционална предност во Вашингтон или демократите ќе добијат можност да постават посилна конгресна противтежа на Белата куќа.
Изборите доаѓаат во момент кога американската политика повторно е концентрирана околу Трамп, иако неговото име не се наоѓа на гласачките ливчиња. Претседателот отворено ги повикуваше своите поддржувачи да гласаат како и самиот тој да е кандидат, поради што среднорочните избори добија карактер на политички тест за неговото владеење, економската политика, имиграцијата, војната со Иран и начинот на кој администрацијата ја користи извршната власт.
Тоа е и продолжение на темата што Panoptikum ја отвори во анализата за битката за Конгресот и иднината на мандатот на Трамп: овие избори не решаваат кој ќе биде претседател, туку колку институционален простор ќе има претседателот до 2028. година.
Мала разлика во Конгресот, големи политички последици
Републиканците влегоа во изборниот ден со тесни мнозинства во двата дома. Според Reuters, демократите имаат потреба од релативно мал број дополнителни места за да ја преземат контролата врз Претставничкиот дом, додека патот кон мнозинство во Сенатот е потежок и зависи од неколку тесни трки.
Историски, партијата на актуелниот претседател често губи места на среднорочните избори. Тоа правило, сепак, не е изборен закон на природата. Новото прекројување на изборните единици, локалната политичка динамика и малиот број навистина конкурентни окрузи значат дека националното расположение не мора механички да се претвори во еднаков број освоени места.
Во центарот на кампањата беше економијата. Трошоците за живот, домувањето, здравствената заштита, цените на храната и енергијата се меѓу прашањата што најмногу ги загрижуваат гласачите. Во тој контекст, изборите стануваат и проверка дали економските пораки на Белата куќа успеале да ја убедат јавноста дека состојбата се движи во посакувана насока.
Тексас, Мичиген и Алјаска меѓу трките што се следат највнимателно
Неколку сенаторски избори имаат значење што оди подалеку од границите на поединечните сојузни држави. Во Тексас, демократот Џејмс Таларико се соочува со републиканецот Кен Пакстон во држава во која демократите со децении не успеваат да освојат функција на ниво на целата држава. Евентуална промена таму би имала и силна симболична тежина за американската партиска карта.
Во Мичиген, демократот Абдул Ел-Сајед се натпреварува со републиканецот Мајк Роџерс за отворено сенаторско место. Победа на Ел-Сајед би имала историско значење – тој би станал првиот муслиман избран во американскиот Сенат. Трката доби национална димензија и поради острите пораки од кампањата на Трамп, но и поради поделбите во самата Демократска партија околу кандидатурата на Ел-Сајед.
Алјаска, пак, ја носи кандидатурата на Мери Пелтола, поранешна членка на Претставничкиот дом и првата припадничка на домородното население на Алјаска избрана во Конгресот. Ако победи во сенаторската трка, таа би можела да стане и првата домородна Американка во Сенатот.
Овие кандидатури потсетуваат дека среднорочните избори не се само аритметика на партиските мнозинства. Во повеќе држави се отвора можност за историски промени во застапеноста на етничките, верските и општествените групи во американските институции.
Историја може да се испишува и во гувернерските избори
Паралелно со изборите за Конгресот, гласачите во 36 сојузни држави избираат гувернери. Неколку кандидатури имаат потенцијал да постават нови преседани.
Во Ново Мексико, поранешната американска министерка за внатрешни работи Деб Халанд, припадничка на народот Лагуна Пуебло, би можела да стане првата домородна Американка избрана за гувернер во историјата на САД. Во Тексас, Џина Хинохоса настојува да стане првата Латиноамериканка на гувернерската функција во државата.
На други места постои можност за избор на први Афроамериканци или Афроамериканки на највисоките извршни функции во нивните држави. Таквите резултати нема сами по себе да ја променат политичката структура на САД, но ја покажуваат постепената промена на профилот на луѓето што стигнуваат до највисоките институции.
Ако демократите освојат дом од Конгресот, Трамп нема да остане без моќ
Најважната институционална последица од можен демократски успех би била промената на односот меѓу Конгресот и Белата куќа. Демократско мнозинство би можело да влијае врз законодавната агенда, федералниот буџет и надзорот над администрацијата, како и да отвора истраги преку конгресните комисии.
Тоа, сепак, не значи дека претседателската власт би била парализирана. Трамп би го задржал правото на вето, широки извршни овластувања и значителен простор во надворешната политика. Тој веќе најави дека, во случај на демократска контрола врз Конгресот, поактивно би го користел претседателското вето.
Американскиот политички систем е конструиран токму врз такви судири меѓу институциите. Промената на конгресното мнозинство може да го отежне носењето закони и финансирањето на политиките на администрацијата, но не ја заменува извршната власт.
Во поширок контекст, тоа се надоврзува на прашањето што Panoptikum го разгледуваше и во текстот за односот меѓу политичката сменливост и институционалната моќ: изборите имаат значење не само според тоа кој добива функција, туку и според инструментите што институциите навистина можат да ги употребат.
Европа не треба да очекува автоматски пресврт
Американските избори се следат со внимание и во Европа. Анализа на Politico, пренесена и од европски медиуми, предупредува дека евентуален демократски успех не мора да значи и полесен период за трансатлантските односи.
Логиката е едноставна: претседател кој е повеќе ограничен во домашната политика може да насочи поголемо внимание кон областите во кои извршната власт има поширок простор – надворешната политика и трговијата. Поранешниот претседател на Минхенската безбедносна конференција Волфганг Ишингер предупреди дека Европа не треба однапред да претпоставува оти промената на односот на силите во Конгресот ќе донесе потопли односи со Вашингтон.
За Европската Унија остануваат истите тешки прашања: НАТО, Украина, трговските односи, царините и американското воено присуство. Во таа смисла, резултатот од Конгресот ќе биде важен, но нема да ги избрише структурните разлики меѓу двете страни на Атлантикот.
На Panoptikum веќе пишувавме за новата геополитичка положба на Европа меѓу Вашингтон и Пекинг. Среднорочните избори уште еднаш покажуваат зошто европската стратегија не може да зависи само од тоа која американска партија во даден момент контролира еден дом на Конгресот.
Политичката пресметка допрва почнува
Повеќе од 50 милиони Американци гласаа пред изборниот ден, а во тесните трки конечните резултати можеби нема да бидат познати веднаш. Во Алјаска, на пример, системот на преференцијално гласање и роковите за пристигнување на гласачките ливчиња можат да го продолжат пребројувањето.
Можно е во дел од тесните избори да следуваат пребројувања, судски постапки или оспорувања. Затоа првите проекции ќе дадат политичка насока, но составот на следниот Конгрес може да стане целосно јасен дури по обработката на сите спорни и доцна пристигнати гласачки ливчиња.
Суштинското прашање е поголемо од тоа дали републиканците или демократите ќе освојат неколку места повеќе. Американците одлучуваат каков однос на сила сакаат меѓу претседателот и Конгресот во следните две години. А тој однос ќе има последици не само за Вашингтон, туку и за Европа, светската економија и надворешната политика на најмоќната западна држава.










