Човекот што победува без власт
Итар Пејо не е само смешен лик од народните приказни. Тој е народна стратегија за преживување. Во него има шега, но не и празна забава; има итрина, но не и обична измама; има смеење, но тоа смеење често е одбрана од неправдата, сиромаштијата, надменоста и туѓата сила. Затоа Пејо не треба да се чита како фолклорна анегдота за деца, туку како еден од најпаметните начини на кои македонскиот народ ја зачувал својата внатрешна слобода.
Во македонската фолклорна меморија Итар Пејо е најчесто претставен како сиромашен, снаодлив и духовит селанец од Мариово, некаде именуван и како Итроман Пејо или Итар Пејо-Мариовец. Неговата сила не е во богатство, положба, оружје или учена титула, туку во умот – во способноста да го види она што другиот не го гледа, да ја преврти ситуацијата, да ја разоружа ароганцијата со шега и да ја претвори слабата позиција во предност. Во повеќе извори тој е опишан како претставник на македонската шегобијна мудрост, лик на обичниот човек што со итрина им се спротивставува на посилните. Итар Пејо е меѓу најпрепознатливите ликови во македонските народни приказни, а во локалните мариовски преданија најчесто се врзува со просторот на Градешница и Мариово.
Мариово како сцена на духовита отпорност
Не е случајно што народната имагинација го сместила Пејо во Мариово. Тој суров, каменлив, отворен и тврд предел како да барал човек што нема да преживее со мекост, туку со умешност. Мариовскиот простор во приказните не е само географија, туку карактер: штедлив, остар, духовит, пркосен, понекогаш груб, но никогаш без внатрешна слобода.
Итар Пејо е селанец, но не е „прост“ човек. Напротив, тој е народниот одговор на погрешната претстава дека образованието и паметта секогаш живеат во градот, во власта, во манастирот, кај попот, кај бегот, кај трговецот или кај чиновникот. Пејо ја носи мудроста на човекот што нема многу, па затоа мора да гледа подобро. Тој го познава животот одоздола, а токму одоздола најјасно се гледаат лицемерието, лакомоста и смешната самоувереност на оние што мислат дека се над другите.
Во приказните за него често се јавуваат попови, арамии, богати луѓе, селани, Турци, Насрадин-оџа и разни надмени или самозадоволни фигури. Тоа не е случајна галерија. Пејо секогаш се судира со некаква форма на моќ: духовна, економска, општествена, полициска, семејна или обична човечка надменост. Но тој не ја напаѓа директно. Тој ја наведува да се посрамоти сама.
Смеењето како народна правда
Во светот на Итар Пејо, правдата ретко доаѓа од суд, закон или власт. Таа доаѓа преку пресврт. Некој сака да го измами Пејо, но на крајот останува измамен. Некој сака да го исплаши, но самиот се уплашува. Некој мисли дека е попаметен, но завршува смешен. Тоа е големиот механизам на овие приказни: светот е неправеден, но умот може да направи мала поправка.
Таа поправка не секогаш е морално чиста во современа смисла. Пејо знае да прелаже, да се преправа, да подметне, да избега од обврска, да ја сврти туѓата реч против оној што ја кажал. Но народната приказна не го осудува затоа што ја разбира неговата положба. Тој не е моќник што лаже за да владее; тој е слаб човек што лаже за да не биде прегазен. Тука е разликата меѓу итрина како неправда и итрина како самозаштита.
Во познатите приказни, како „Итар Пејо, попот и алвата“, хуморот се раѓа од судирот меѓу желбата за присвојување и народната способност да се најде излез. Таквите приказни се пренесувале, запишувале и прераскажувале затоа што во нив смеата не е само смеа; таа е мало ослободување од стравот. Народните записи и современите дигитални збирки на македонски фолклор ја чуваат токму таа слика на Пејо како итроманец што не дозволува да биде понижен.
Пејо и Насрадин – двобој без сабји
Една од најинтересните фолклорни врски е односот меѓу Итар Пејо и Насрадин-оџа. Во балканската и османлиската културна зона, Насрадин е голем лик на духовитата мудрост, парадоксот и смешната поука. Но во македонските приказни, кога Пејо се соочува со Насрадин, тој не е ученик, туку противник. Тоа е двобој без сабји, без коњи и без битка – двобој на досетка, пресврт и збор.
Во тие средби има и подлабок историски слој. Пејо не ја претставува само личната снаодливост, туку и духовната отпорност на обичниот македонски човек во време на туѓа власт, притисоци, сиромаштија и нееднаквост. Затоа неговата победа над Насрадин, бегот, попот или богатиот не е обична комична победа. Таа е симболична победа на оној што нема власт, но има ум.
Фолклорните ликови од ваков тип се познати и во други култури, но Итар Пејо има јасно македонско лице. Тој не е апстрактен шегобиец. Тој зборува од мариовскиот камен, од селската сиромаштија, од пазарската досетка, од нашата традиција на потсмев кон надменоста. Во тоа е неговата живост: тој не е само „лик“, туку темперамент.
Итрината како морална интелигенција
Во зборот „итар“ има двојност. Тој може да значи мудар и снаодлив, но може да носи и сенка на лукавство. Кај Пејо оваа двојност е намерна. Тој не е светител на моралот. Не е совршен. Не е чист пример за послушност. Токму затоа е жив. Народната приказна ретко сака безгрешни ликови; таа сака ликови што можат да преживеат.
Итар Пејо нè учи дека моралната интелигенција не е секогаш во правилното зборување, туку во препознавањето на ситуацијата. Кога си притиснат, треба да знаеш каде е слабоста на посилниот. Кога не можеш да го победиш со сила, треба да го победиш со огледало – да го натераш да се види во сопствената глупост. Пејо токму тоа го прави: не го уништува противникот, туку го разобличува.
Затоа неговиот хумор не е невин, но е праведен во народната логика. Тој е насочен против лакомоста, лицемерието, глупавата власт, празната важност, мрзеливоста и самобендисаноста. Не се смее на сиромавиот затоа што е сиромав. Не се смее на слабиот затоа што е слаб. Се смее на оној што мисли дека силата му дава право да биде глупав без последици.
Зошто Итар Пејо останува современ
Можеби изгледа дека Итар Пејо му припаѓа на старото село, на огништето, на прераскажувањето во долги зимски вечери, на светот пред телевизијата и интернетот. Но тоа е само надворешната облека. Во суштина, Пејо е многу современ лик. Денес, исто како и некогаш, луѓето се соочуваат со моќ што често е арогантна, со системи што зборуваат неразбирливо, со бирократија што не слуша, со богатство што се прави мудро, со празни авторитети што бараат почит без да ја заслужат.
Во таков свет, Итар Пејо не нè повикува на ситна измама, туку на будност. Тој нè потсетува дека човекот не смее да се откаже од умот, дури и кога нема ништо друго. Дека хуморот може да биде последна форма на достоинство. Дека понекогаш една добро поставена реченица вреди повеќе од силен удар. Дека народот што знае да се смее на силата не е сосема поразен.
Затоа Итар Пејо преживеал во приказни, книги, телевизиски и театарски адаптации, па дури и во современи музички и културни форми. Во 2025 година, на пример, беше најавена симфониска суита „Итар Пејо“ од Филип Иванов, наменета за деца и млади, што покажува дека ликот продолжува да се пресоздава во нови уметнички јазици.
Народен јунак без митска поза
Итар Пејо не е јунак од типот на Марко Крале. Не носи боздоган, не ја крева земјата со сила, не разговара со самовили, не ја решава неправдата со натчовечка моќ. Неговата јуначност е поинаква, помала по форма, но можеби поблиска до секојдневниот човек. Тој е јунак на слабите моменти, на тесните излези, на ситуациите кога човек нема сила, но мора да најде начин.
Во тоа е неговата големина. Пејо го демократизира јунаштвото. Ни кажува дека и селанецот, и сиромавиот, и оној без власт, без титула и без војска може да биде победник ако има ум, храброст и чувство за моментот. Неговата победа не е свечена, туку смешна. Но токму смешната победа понекогаш е најопасна за моќникот, затоа што го соблекува од стравот со кој се покрил.
Затоа Итар Пејо не треба да се чува само како фолклорна реликвија. Тој треба да се чита како културна лекција. Во неговите шеги има филозофија на опстанокот. Во неговите досетки има историја на сиромашниот човек. Во неговото смеење има нешто што не се предава лесно.
Смеата што не клечи
На крајот, Итар Пејо е можеби најточно да се разбере како смеа што не клечи. Тој не го укинува светот на неправдата, но го прави поднослив и, што е уште поважно, го прави смешен. А кога неправдата станува смешна, таа губи дел од својата магија. Кога надмениот станува предмет на потсмев, неговата власт веќе не е целосна.
Итар Пејо е народниот доказ дека достоинството не секогаш зборува со големи зборови. Понекогаш зборува со досетка. Со навидум невина шега. Со поглед што веќе го нашол излезот. Со способност да не се прифати светот онака како што го наметнуваат посилните.
Затоа Пејо ни е потребен и денес. Не за да нè научи да бидеме лукави без мерка, туку да нè потсети дека умот е последната слобода на човекот. И дека народ што го има Итар Пејо во својата меморија има внатрешен механизам против стравот: знае да се насмее токму таму каде што другиот очекува покорност.
Итар Пејо и стариот арамија
Некој си прочуен арамија слушнал за итроштините на Пеја итроманецот и решил да го испроба во својот – арамискиот занает. Го нашол еден ден во чаршија и му предложил да го научи да краде. -Добро, -му одговорил Пејо, мислејќи си во себе дека не е лошо човек да знае нешто повеќе, и тргнал со арамијата. Подкраднале што подкраднале ситни работи по чаршијата, отишле и во село. И тука украле по некое јагне, јаре, кокошка, јајца и арамијата видел дека ќе го бидува Пеја и за оваа работа, решил да го подложи на најзрел испит па му рекол: -Знајш што Пејо.Ти го испече донекаде мојот занает , но денеска треба уште нешто да ти кажам и да те испробам , па ако излезеш и тука како што треба, ќе ти дадам диплома од занаетот . Ене ондека на врбана има страчкино седело, во него има јајца на кои лежи страчката. Гледај ти како ќе ги украдам јајцата, а да не сети страчката и да летне. -И се качи стариот арамија, го продупил седелото одоздола и ги украл сите јајца на страчката без да го забележи и да летне. Арно ама, во тоа време Пејо се качил по него. Дури арамијата занесен во кражбата, Пејо му ги одврзал бечвите и полека му ги избутнал , та слегол и ги скрил во трњето крај врбата. Кога слегол арамијата и се видел без бечви, му ја подал раката на Пеја и му рекол: -дај ми ги, Пејо бечвите и оди ми си со здравје. Го положи и овој испит одлично. Така Пејо добил уште еден занает, но никогаш со него не се користел зашто не бил арамија по душа.
