Постојат градски атракции што ги препознаваме веднаш, а ретко се прашуваме од каде потекнуваат. Панорамското тркало е една од нив. Денес го гледаме како светлечки круг над градската панорама, туристички ориентир и место од кое градот за неколку минути добива сосема поинакви размери. Неговата историја сепак почнува многу пред електричните мотори, затворените климатизирани капсули и монументалните челични конструкции.
Во основата на идејата има нешто едноставно и старо: желбата човекот да се издигне над вообичаената перспектива, макар и накратко. Од раните дрвени тркала придвижувани со човечка сила до денешните набљудувачки тркала високи стотици метри технологијата драматично се менувала. Чувството останало речиси исто – бавно искачување, неколку минути над покривите и враќање на земја со малку поинаква претстава за просторот под нас.
Пред Ферис: тркалата за забава во Европа
Современото панорамско тркало најчесто се поврзува со американскиот инженер Џорџ Вашингтон Гејл Ферис Џуниор, но идејата за вертикално тркало со висечки седишта е многу постара. Историските записи упатуваат на таканаречени „pleasure wheels“ – дрвени конструкции со седишта што се вртеле со човечка сила – уште на почетокот на XVII век.
Особено интересно е сведоштвото на англискиот патник Питер Манди. Во 1620. година, за време на престојот во Филипопол, денешен Пловдив, тој опишал и нацртал конструкција со седишта на која децата се движеле нагоре и надолу додека тркалото се вртело. Слични механички забави подоцна се среќавале во различни делови на Европа и Азија.
Тоа сè уште не биле панорамски тркала во денешната смисла. Немале задача да доминираат над градот, ниту да претставуваат инженерски подвиг. Тие биле дел од панаѓурската култура – истиот свет од кој ќе произлезат вртелешките, патувачките забавни паркови и целата индустрија на механички атракции.
За да се роди панорамското тркало што го познаваме денес, била потребна уште една состојка: индустриската амбиција на XIX век.
Чикаго бара одговор на Ајфеловата кула
Париската светска изложба од 1889. година му оставила на светот конструкција што многу брзо станала симбол на новото инженерско време – Ајфеловата кула. Кога Чикаго се подготвувал за Светската колумбиска изложба во 1893. година, организаторите сакале сопствен спектакуларен објект. Требало да биде нешто оригинално, технички смело и доволно впечатливо за да покаже што може американската индустрија.
Токму тука се појавил инженерот Џорџ Вашингтон Гејл Ферис Џуниор. Неговата идеја била истовремено едноставна и речиси неверојатна: огромно вертикално челично тркало што ќе носи стотици луѓе над изложбениот простор.
Проектот во почетокот наишол на сомнежи. Конструкцијата изгледала премногу смело, а инженерите морале да докажат дека огромниот ротирачки прстен може безбедно да издржи големо оптоварување. Ферис вложил и сопствени средства во технички и безбедносни анализи, а на крајот неговото решение било прифатено.
Според податоците на Smithsonian Magazine, тркалото имало дијаметар од околу 76 метри и 36 вагони, од кои секој можел да прими до 60 луѓе. Националниот музеј на американската историја го опишува како инженерски одговор на успехот на Ајфеловата кула и како една од најпрепознатливите атракции на изложбата во Чикаго.
1893. година – кога една конструкција станува светска атракција
Тркалото на Ферис почнало да прима посетители на 21. јуни 1893. година. За публиката од тоа време искуството било радикално поинакво од она што денес го подразбираме под туристички видиковец. Високите градби биле далеку поретки, авионот сè уште не постоел, а можноста обичен посетител да се издигне десетици метри над земјата била сама по себе спектакл.
Во текот на изложбата повеќе од 1,4 милиони луѓе се возеле на тркалото. Тоа било и машина и архитектонски објект и масовна забава – производ на време во кое инженерството почнувало да станува дел од јавниот спектакл.
Тука се случило и нешто што неговиот автор веројатно не можел целосно да го предвиди. Презимето Ferris постепено станало општо име за цел тип конструкција. Во англискиот јазик „Ferris wheel“ денес не означува само една машина од Чикаго, туку цела категорија забавни и набљудувачки тркала.
Животот на оригиналната конструкција бил многу пократок од животот на идејата. По изложбата тркалото било демонтирано и повторно поставувано, а во 1904. година било дел од големата светска изложба во Сент Луис. Неколку години подоцна било уништено и претворено во старо железо.
Меѓутоа, неговите наследници веќе почнале да се појавуваат на други места.
Од панаѓур до дел од градската силуета
Во текот на XX век панорамското тркало стана речиси задолжителна слика на големите забавни паркови и панаѓури. Основниот принцип останал ист, додека материјалите, погонските системи и безбедносните решенија постојано напредувале. Отворените вагони постепено им отстапувале место на затворени кабини и капсули. Челичните конструкции станувале поголеми и полесни, управувањето попрецизно, а осветлувањето само по себе се претворило во дел од спектаклот.
Во еден момент се променила и самата функција на тркалото. Наместо само реквизит во забавен парк, тоа почнало да станува урбан видиковец и архитектонски знак.
Таа промена е тесно поврзана со начинот на кој современите градови се натпреваруваат за препознатливост. Како што пишувавме и во текстот за панорамското тркало како современ урбан ориентир, големите тркала денес често се градат покрај реки, пристаништа, плоштади и туристички зони. Тие создаваат нова перспектива кон градот, но истовремено стануваат дел од она што се гледа кога некој гледа кон градот.
London Eye – тркалото што го смени современиот концепт
Еден од највлијателните примери на новата генерација е London Eye. Замислено од архитектите Дејвид Маркс и Џулија Барфилд во пресрет на новиот милениум, тркалото беше отворено за посетители во 2000. година.
Високо е 135 метри, има 32 затворени климатизирани капсули, а една целосна ротација трае околу 30 минути. Според официјалната историја на London Eye, објектот првично бил замислен како привремена конструкција. Неговата популарност сепак го претворила во трајна знаменитост на Лондон.
Токму London Eye помогна да се промени и јазикот со кој се опишуваат ваквите конструкции. Наместо само Ferris wheel, сè почесто се употребува терминот observation wheel – набљудувачко тркало. Разликата не е само во името. Класичната панаѓурска атракција нуди кратко возење; современото набљудувачко тркало продава поглед, простор и доживување на градот.
London Eye природно се вклопува и во подолгата приказна на британската престолнина, град во кој старите и новите архитектонски слоеви постојано се допираат. Повеќе за тој контекст може да се прочита во текстот на Panoptikum „Лондон – град изграден од империја, пожари, камен и човечко паметење“.
Сингапур и трката во височина
Успехот на London Eye поттикна нов бран големи набљудувачки тркала. Во 2008. година официјално беше пуштен Singapore Flyer, висок 165 метри, со дијаметар од 150 метри и 28 капсули. Според официјалната историја на Singapore Flyer, конструкцијата била завршена по приближно две ипол години изградба.
Оттогаш светските градови продолжија да ја поместуваат границата. Се појавија уште повисоки конструкции, поголеми капсули и нови туристички концепти. Тркалото веќе не мора да стои во забавен парк. Тоа може да биде еден од највидливите делови на цел градски кварт.
Зошто кругот и натаму нè привлекува
Панорамското тркало е необична машина затоа што, всушност, не нè носи никаде. По целото патување се враќаме на истото место. Неговата смисла не е во дестинацијата, туку во перспективата. За неколку минути улиците се претвораат во линии, автомобилите во точки, а објектите што од земја изгледаат огромни стануваат дел од поширока целина. Панорамското тркало му овозможува на човекот истовремено да биде во градот и малку надвор од него.
Од дрвените конструкции придвижувани со човечка сила, преку инженерскиот колос на Ферис од 1893. година, до стаклените капсули на London Eye и Singapore Flyer, формата се менувала, но идејата опстанала.
Ферис сакал да создаде американски инженерски одговор на Ајфеловата кула. Наместо еден единствен споменик, неговата замисла создаде цело семејство градски симболи. Можеби токму во тоа се крие причината зошто панорамското тркало не исчезна со старите панаѓури: технологијата околу него се менува, а желбата барем накратко да го погледнеме светот одозгора останува изненадувачки постојана.
Користени извори
Smithsonian Magazine – The Brief History of the Ferris Wheel
Smithsonian National Museum of American History – World’s Columbian Exposition и Ferris Wheel
London Eye – History and Facts
London Museum – The London Eye was one big skyline revolution
Singapore Flyer – History & Milestones










